Hukou (户口) to system rejestracji gospodarstw domowych stosowany w Chińskiej Republice Ludowej. Sam system jest bardziej poprawnie nazywany huji (户籍) i ma korzenie w starożytnych Chinach; hukou to rejestracja osoby w systemie.
Rejestr gospodarstwa domowego oficjalnie identyfikuje osobę jako stałego mieszkańca danego obszaru i zawiera informacje identyfikacyjne, takie jak imię i nazwisko, rodzice, małżonek i data urodzenia. Hukou może również odnosić się do rejestru rodzinnego, ponieważ rejestr gospodarstwa domowego (戶口簿) jest wydawany dla każdej rodziny i zwykle zawiera informacje o urodzeniach, zgonach, małżeństwach, rozwodach i przeprowadzkach wszystkich członków rodziny.
System ten wywodzi się częściowo ze starożytnych chińskich systemów rejestracji gospodarstw domowych. System hukou wpłynął również na podobne systemy w strukturach administracji publicznej sąsiednich krajów Azji Wschodniej, takich jak Japonia (koseki) i Korea (hoju), a także Wietnam (hộ khẩu) w Azji Południowo-Wschodniej. W Korei Południowej system hoju został zniesiony w styczniu 2008 roku. Choć nie mają ze sobą nic wspólnego, propiska w Związku Radzieckim i rejestracja mieszkańców w Rosji miały podobny cel i służyły jako model dla współczesnego chińskiego systemu hukou.
Ze względu na powiązanie z programami socjalnymi oferowanymi przez rząd, który przyznaje świadczenia na podstawie statusu zamieszkania w rolnictwie i poza rolnictwem (często określanego jako wiejski i miejski), system hukou jest czasami porównywany do formy systemu kastowego. Był on źródłem wielu nierówności na przestrzeni dziesięcioleci od powstania Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 r., ponieważ mieszkańcy miast otrzymywali świadczenia od emerytury, przez edukację, po opiekę zdrowotną, podczas gdy obywatele wsi byli często pozostawieni samym sobie. Od 1978 r. rząd centralny przeprowadził drobne reformy systemu w odpowiedzi na protesty i zmieniający się system gospodarczy.
Formalna nazwa systemu to „huji”. W systemie „huji” „hukou” oznacza zarejestrowany status rezydencji danej osoby w tym systemie. Termin „hukou” jest jednak używany potocznie w odniesieniu do całego systemu i został przyjęty przez odbiorców anglojęzycznych zarówno do systemu „huji”, jak i do „hukou” danej osoby.
Rejestracja gospodarstwa domowego w Chinach kontynentalnych
System hukou ma korzenie w Chinach, sięgające czasów starożytnych, ale w obecnej formie powstał w wyniku rozporządzenia Chińskiej Republiki Ludowej z 1958 r. w sprawie rejestracji hukou.
Do niedawna każdy obywatel był klasyfikowany do hukou rolniczego lub nierolniczego (powszechnie określanego jako wiejski lub miejski) i dodatkowo klasyfikowany według miejsca pochodzenia. Ta dwutorowa struktura organizacyjna była powiązana z polityką społeczną, a mieszkańcy, którzy posiadali status hukou nierolniczego (tj. miejskiego), otrzymywali świadczenia niedostępne dla ich odpowiedników ze wsi i odwrotnie.
Migracje wewnętrzne były również ściśle kontrolowane przez rząd centralny i dopiero w ciągu ostatnich kilku dekad ograniczenia te zostały złagodzone. Chociaż system ten odegrał kluczową rolę w szybkim wzroście gospodarczym Chin, hukou promował i pogłębiał również rozwarstwienie społeczne oraz znacząco przyczynił się do deprywacji wielu chińskich pracowników wiejskich.
W ostatnich latach podjęto kroki mające na celu złagodzenie nierówności wynikających z systemu hukou, a najnowsze główne reformy ogłoszono w marcu i lipcu 2014 r., w tym przepis eliminujący podział na status hukou rolniczego i nierolniczego.
Uzasadnienie i funkcja
W połowie XX wieku słaby sektor przemysłowy Chin i potrzeby bezpieczeństwa żywnościowego sprawiły, że masowa migracja stanowiła zagrożenie dla stabilności zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich. Ograniczając możliwość przemieszczania się chłopów, system miał na celu zapewnienie wystarczającej produkcji rolnej i utrzymanie stabilności społecznej na obszarach miejskich o ograniczonych możliwościach pracy. W pierwotnym ustawodawstwie system hukou uzasadniano jako stworzony w celu:
„…utrzymywać porządek społeczny, chronić prawa i interesy obywateli oraz służyć ustanowieniu socjalizmu”.
Rząd centralny twierdził, że ponieważ obszary wiejskie mają większą zdolność do wchłaniania i wykorzystywania nadmiaru siły roboczej, większość ludności powinna być skoncentrowana w tych regionach. Ponadto swobodny przepływ osób uznano za niebezpieczny, ponieważ doprowadziłby do przeludnienia miast i mógłby zagrozić produkcji rolnej. W systemie hukou ludność wiejska była zorganizowana tak, aby służyć jako wsparcie dla industrializacji miast, zarówno w produkcji rolnej, jak i pracowników przedsiębiorstw państwowych.
System hukou służył również innym celom. Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku Komunistyczna Partia Chin wprowadziła politykę opartą na ideach stabilności i szybkiej modernizacji, a system hukou nie był wyjątkiem. Obszary miejskie były historycznie miejscem, gdzie reżimy autorytarne były najbardziej narażone: aby temu przeciwdziałać, rząd centralny przyznawał preferencyjne traktowanie mieszkańcom miast, mając nadzieję zapobiec powstaniom przeciwko państwu, szczególnie we wczesnych latach, gdy było ono szczególnie podatne na bunt. Struktura systemu hukou wzmacniała również władzę rządu centralnego nad mieszkańcami miast: czyniąc mieszkańców miast zależnymi od rządu we wszystkich aspektach codziennego życia, rząd centralny mógł wymusić posłuszeństwo od problematycznych jednostek.
Wysiłki rządu centralnego mające na celu powstrzymanie migracji były głównym czynnikiem szybkiego rozwoju chińskiej gospodarki. Ich ścisła kontrola migracji do obszarów miejskich pomogła zapobiec pojawieniu się szeregu problemów, z którymi borykają się wiele innych krajów rozwijających się. Na przykład pojawienie się slumsów poza obszarami miejskimi z powodu masowego napływu osób poszukujących pracy nie stanowiło problemu, podobnie jak zły stan zdrowia spowodowany wysoką gęstością zaludnienia. I pomimo innych niedoskonałości, zdolność systemu hukou do utrzymania stabilności przyczyniła się do wzrostu gospodarczego Chin.
Historia
Dziedzictwo chińskiego systemu hukou można prześledzić do ery przeddynastycznej, już w XXI wieku p.n.e. W swoich wczesnych formach system rejestracji gospodarstw domowych był używany przede wszystkim do celów podatkowych i poboru, a także regulowania migracji. Dwoma wczesnymi modelami systemu hukou były systemy xiangsui i baojia. System xiangsui, ustanowiony za panowania dynastii Zhou Zachodniego (ok. XI–VIII w. p.n.e.), był stosowany jako metoda organizacji i kategoryzowania gruntów miejskich i wiejskich. Funkcją systemu baojia, propagowanego przez Lorda Shang Yanga z IV wieku p.n.e., było stworzenie systemu odpowiedzialności w grupach obywateli: jeśli jedna osoba w grupie naruszyła obowiązujące surowe zasady, wszyscy w grupie cierpieli. Strukturę tę wykorzystywano i rozbudowywano później w okresie panowania dynastii Qin (221–207 p.n.e.) w celach podatkowych, kontroli populacji i poboru do wojska.
Według „Examination of Hukou in Wenxian Tongkao” opublikowanego w 1317 roku, w czasach dynastii Zhou istniał minister ds. zarządzania populacją o imieniu Simin (chiń.司民), który był odpowiedzialny za rejestrowanie urodzeń, zgonów, emigracji i imigracji. W „The Rites of Zhou” odnotowano, że trzy kopie dokumentów przechowywano w różnych miejscach. Podział administracyjny w dynastii Zhou był funkcją odległości od stolicy państwa. Najwyższa jednostka administracyjna najbliżej stolicy nazywała się Dubi (chiń.都鄙), najwyższa jednostka administracyjna w bardziej odległych obszarach nazywała się Xiang (chiń.鄉) i Sui (chiń.遂). Rodziny były zorganizowane w ramach systemu Baojia.
Guan Zhong, premier państwa Qi w VII wieku p.n.e., wprowadził w różnych regionach odmienną politykę podatkową i poborową. Ponadto Guan Zhong zakazał imigracji, emigracji i rozdzielania rodzin bez pozwolenia. W Księdze Pana Shanga, Shang Yang również opisał swoją politykę ograniczającą imigrację i emigrację.
Xiao He, pierwszy kanclerz dynastii Han, dodał rozdział Hu (chiń.户律, „Kodeks gospodarstwa domowego”) jako jeden z dziewięciu podstawowych kodeksów prawnych dynastii Han (chiń.九章律) i ustanowił system hukou jako podstawę dochodów podatkowych i poboru do wojska.
Pierwsza formalna kodyfikacja systemu hukou powstała pod koniec panowania dynastii Qing (1644–1912) wraz z ustawą Huji z 1911 r. Chociaż na mocy tej ustawy ruch był teoretycznie swobodny, wymagana była rejestracja osób w urzędzie, a rejestracja była wykorzystywana przez rząd do ścigania sił komunistycznych oraz jako podstawa opodatkowania w celu finansowania wojen. Ustawa rozszerzyła również system baojia i miała na celu ustanowienie poczucia stabilności.
W okresie po upadku dynastii Qing Chinami rządzili różni aktorzy, z których każdy stosował jakiś system identyfikacji domowej lub osobistej. Podczas okupacji japońskiej Japończycy stosowali system służący do identyfikacji osób pod ich rządami i finansowania wysiłku wojennego. Podobnie Kuomintang wykorzystywał ten system do monitorowania działań swoich przeciwników, Komunistycznej Partii Chin, a Komunistyczna Partia Chin z kolei stosowała system zwany lianbao, który łączył rodziny w grupy pięcioosobowe, aby ułatwić śledzenie i utrudniać działanie kontrrewolucjonistów.
1949–1978: era maoistowska
W momencie powstania w 1949 roku Chińska Republika Ludowa była krajem o silnym rolnictwie. Około 89% jej obywateli mieszkało na obszarach wiejskich – około 484 milionów mieszkało na wsi, w porównaniu z około 58 milionami w miastach. Jednak dzięki wysiłkom na rzecz zwiększenia industrializacji i pomocy radzieckiej (156 projektów) coraz więcej mieszkańców wsi napływało do miast w poszukiwaniu lepszych możliwości ekonomicznych: między 1957 a 1960 rokiem odnotowano 90,9% wzrost siły roboczej w miastach.
Głównym celem systemu hukou wprowadzonego przez rząd centralny było zatem kontrolowanie strumienia zasobów odpływających z sektora rolniczego. Według naukowca Kam Wing Chana system hukou skutecznie „zabronił chłopstwu odejścia z rolnictwa”. Niestabilność i wysokie wskaźniki migracji, które charakteryzowały lata po utworzeniu państwa, utrudniały realizację planów rządu centralnego dotyczących społeczeństwa i gospodarki. Chociaż system hukou w obecnej formie oficjalnie wprowadzono dopiero w 1958 r., lata poprzedzające jego utworzenie charakteryzowały się rosnącymi wysiłkami Komunistycznej Partii Chin, mającymi na celu przejęcie kontroli nad swoją ludnością. W 1950 r. minister bezpieczeństwa publicznego Luo Ruiqing opublikował oświadczenie szczegółowo przedstawiające jego wizję wdrożenia systemu hukou w nowej erze. Do 1954 roku obywatele wsi i miast byli już zarejestrowani w państwie, a rygorystyczne przepisy dotyczące zmiany statusu hukou zostały już wdrożone. Wymagały one od kandydatów posiadania dokumentów potwierdzających zatrudnienie, przyjęcie na uniwersytet lub bliskie pokrewieństwo w mieście, aby mogli się kwalifikować. W marcu tego samego roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ministerstwo Pracy wydały Wspólną Dyrektywę w sprawie Kontroli Napływu Niewidomych Chłopów do Miast, w której ogłaszano, że odtąd wszelkie zatrudnienie pracowników wiejskich w firmach miejskich będzie w całości kontrolowane przez lokalne biura pracy.
9 stycznia 1958 roku podpisano w Chińskiej Republice Ludowej rozporządzenie dotyczące rejestracji hukou. Podzieliło ono ludność na nongmin (obywateli wiejskich) z hukou rolniczym i shimin (obywateli miejskich) z hukou nierolniczym, a wszystkich obywateli pogrupowano według lokalizacji. Kluczowa różnica polegała jednak na rozróżnieniu między statusem hukou rolniczym i nierolniczym. Ponieważ rząd centralny priorytetowo traktował industrializację, państwowe programy socjalne, które były powiązane ze statusem hukou, faworyzowały mieszkańców miast; posiadacze hukou rolniczych nie mieli dostępu do tych świadczeń i byli obciążeni gorszą polityką socjalną. Ponadto przenoszenie statusu hukou było bardzo ograniczone, oficjalne kwoty wynosiły 0,15–0,2% rocznie, a rzeczywiste wskaźniki konwersji wynosiły około 1,5%. W kolejnych latach rozszerzono nadzór rządowy nad przepływem osób. W 1964 roku wprowadzono większe ograniczenia migracji do dużych miast, zwłaszcza do Pekinu i Szanghaju, a w 1977 roku regulacje te zostały jeszcze bardziej zaostrzone. Przez cały ten okres system hukou był wykorzystywany jako instrument gospodarki centralnej, pomagając rządowi centralnemu w realizacji planu industrializacji kraju.
1978–obecnie: Post-Mao
Od momentu powstania Chińskiej Republiki Ludowej aż do śmierci Przewodniczącego Mao w 1976 r. rząd centralny zaostrzył kontrolę nad migracją, a w 1978 r. ruch wewnątrz kraju był całkowicie kontrolowany przez rząd. Ponieważ życie „poza systemem” było praktycznie niemożliwe, niemal cały ruch ludzi był sponsorowany przez państwo.
Jednak wraz z dojściem Deng Xiaopinga do władzy w 1978 r. rozpoczęto reformy, które stopniowo zaczęły łagodzić różnice między posiadaczami hukou zajmującymi się rolnictwem i nie rolnictwem. Ograniczenia dotyczące przemieszczania się z obszarów wiejskich do mniejszych miast zostały złagodzone, chociaż migracja do dużych miast, takich jak Pekin i Tianjin, jest nadal ściśle regulowana. Większą autonomię przyznano również lokalnym władzom w zakresie ustalania kwot i kryteriów kwalifikowalności do zmiany statusu hukou. Uchwalono przepisy umożliwiające pracownikom migrującym uzyskanie tymczasowych zezwoleń na pobyt, chociaż zezwolenia te nie dają im dostępu do takich samych świadczeń, jakie przysługują mieszkańcom miast. Jednakże, ponieważ obecnie życie poza systemem stało się znacznie bardziej praktyczne niż kiedyś, wielu pracowników migrujących nie uzyskuje zezwoleń na pobyt czasowy – głównie dlatego, że nie dysponują środkami ani konkretnymi ofertami pracy, które im to umożliwiły – i w związku z tym grozi im konieczność powrotu na wieś.
W 2014 roku rząd centralny ogłosił reformę, która między innymi wyeliminowała podział na status hukou rolniczego i nierolniczego. Chociaż niektóre duże miasta wprowadziły zjednoczenie, proces ten przebiegał powoli i zgodnie z różnymi lokalnymi politykami.
Narodowy Plan Urbanizacji Nowego Typu na lata 2014–2020 zakładał przypisanie hukou miejskiego 100 milionom ludzi do roku 2020. Złagodził on ograniczenia dotyczące małych miast (poniżej 500 000 mieszkańców) i średnich miast (powyżej 1 miliona mieszkańców). Utrzymał on silne ograniczenia dotyczące hukou dla miast liczących ponad 5 milionów mieszkańców.
Wpływ na ludność wiejską
W ramach systemu hukou wprowadzonego przez rząd centralny w 1958 r., osoby o statusie hukou niezwiązanego z rolnictwem otrzymywały kartki żywnościowe na codzienne potrzeby, w tym żywność i tekstylia, natomiast mieszkańcy wsi byli zmuszani do samodzielnego wytwarzania wszystkiego. Podczas gdy państwo zapewniało mieszkania w mieście, osoby prywatne musiały budować swoje domy samodzielnie. Państwo inwestowało w edukację, zapewniało zatrudnienie i świadczenia emerytalne mieszkańcom miast, ale nie zapewniało żadnej z tych usług swoim obywatelom wiejskim. Te dysproporcje spowodowały, że ludność wiejska jest w bardzo niekorzystnej sytuacji, a wydarzenia takie jak głód Wielkiego Skoku Naprzód dotknęły przede wszystkim chińskich obywateli wiejskich.
Przetrwać głód
Podczas Wielkiego Głodu w Chinach w latach 1958–1962 posiadanie hukou miejskiego w porównaniu ze wiejskim mogło oznaczać różnicę między życiem a śmiercią. W tym okresie niemal wszyscy z około 600 milionów mieszkańców hukou wiejskich zostali skolektywizowani do wiejskich gospodarstw komunalnych, gdzie ich produkty rolne – po opodatkowaniu państwowym – były ich jedynym źródłem pożywienia. W związku z instytucjonalnym zawyżaniem danych dotyczących produkcji przez lokalnych przywódców komunistycznych i masowym spadkiem produkcji, podatki państwowe w tych latach skonfiskowały niemal całą żywność w wielu gminach wiejskich, co doprowadziło do masowego głodu i śmierci ponad 65 milionów Chińczyków.
100 milionów mieszkańców miast, hukou, było jednak wyżywionych stałymi racjami żywnościowymi ustalonymi przez rząd centralny, które czasami spadały do średnio 1500 kalorii dziennie, ale nadal pozwalały na przeżycie niemal wszystkim w czasie głodu. Szacuje się, że 95% lub więcej wszystkich zgonów miało miejsce wśród posiadaczy hukou na wsi. Z powodu wewnętrznego tłumienia informacji wielu mieszkańców miast nie zdawało sobie sprawy z masowych zgonów na wsi. Było to kluczowe dla zapobiegania zorganizowanemu sprzeciwowi wobec polityki Mao.
Po 1978 roku
W okresie transformacji Chin z socjalizmu państwowego do socjalizmu rynkowego (1978–2001) migranci, z których większość stanowiły kobiety, pracowali w nowo utworzonych strefach przetwórstwa eksportowego na przedmieściach miast, w nieodpowiednich warunkach pracy. Istniały ograniczenia w zakresie mobilności pracowników migrujących, które zmuszały ich do życia w niepewnych warunkach w akademikach lub slumsach należących do przedsiębiorstw , gdzie byli narażeni na przemoc
Wpływ systemu hukou na pracowników migrujących stał się uciążliwy w latach 80. XX wieku, po tym jak setki milionów ludzi zostało wyrzuconych z państwowych korporacji i spółdzielni. Szacuje się, że od lat 80. XX wieku 200 milionów Chińczyków żyje poza oficjalnie zarejestrowanymi obszarami i ma znacznie mniejsze uprawnienia do edukacji i usług rządowych, żyjąc w związku z tym w warunkach podobnych pod wieloma względami do tych, w jakich żyją nielegalni imigranci. Miliony chłopów, którzy opuścili swoje ziemie, pozostają uwięzieni na marginesie społeczeństwa miejskiego. Często obwinia się ich za rosnącą przestępczość i bezrobocie, a pod presją ze strony obywateli władze miejskie narzuciły dyskryminujące przepisy. Na przykład dzieci pracowników rolnych (农民工; nóngmín gōng) nie mają prawa do zapisania się do szkół miejskich i nawet teraz muszą mieszkać z dziadkami lub innymi krewnymi, aby uczęszczać do szkoły w swoich rodzinnych miastach. Są one powszechnie określane jako dzieci „pozostawione w domu” lub „pozostawione w tyle”. Według chińskich badaczy, około 130 milionów takich dzieci porzuconych żyje bez rodziców.
Ponieważ pracownicy wiejscy zapewniają siłę roboczą na obszarach miejskich, które również czerpią zyski z podatków, a ich rodziny korzystają z usług publicznych na obszarach wiejskich (np. szkół dla dzieci, opieki zdrowotnej dla osób starszych), system ten prowadzi do transferu bogactwa z biedniejszych regionów do bogatszych regionów miejskich na poziomie sektora publicznego. Płatności wewnątrzrodzinne od członków w wieku produkcyjnym na rzecz ich krewnych na obszarach wiejskich w pewnym stopniu temu przeciwdziałają.
Pracownicy migrujący w miastach
Wraz ze złagodzeniem ograniczeń migracyjnych w latach 80. nastąpił duży napływ mieszkańców wsi poszukujących lepszych możliwości w miastach. Jednak ci pracownicy migrujący musieli stawić czoła wielu wyzwaniom w dążeniu do bezpieczeństwa finansowego. Mieszkańcy miast mieli pierwszeństwo przed migrantami, jeśli chodzi o możliwości zatrudnienia, a kiedy pracownicy migrujący znaleźli pracę, zazwyczaj były to stanowiska o niewielkim potencjale wzrostu. Podczas gdy pracownicy miejscy byli wspierani przez świadczenia pracownicze i przepisy, które faworyzowały ich nad ich pracodawcami w przypadku sporów, posiadacze hukou na wsi nie mieli dostępu do tak znaczącej ochrony. A ponieważ praca urzędników miejskich była oceniana na podstawie dobrobytu lokalnych mieszkańców i lokalnej gospodarki, mieli oni niewielką motywację do poprawy jakości życia pracowników migrujących.
W 2008 roku rząd centralny uchwalił ustawę o umowach o pracę, która gwarantowała równy dostęp do miejsc pracy, ustaliła płacę minimalną i zobowiązała pracodawców do zapewniania pracownikom zatrudnionym na pełen etat umów obejmujących świadczenia pracownicze. Jednak badanie z 2010 roku wykazało, że pracownicy wiejscy zarabiali o 40% mniej niż pracownicy miejscy, a jedynie 16% otrzymywało świadczenia pracownicze. Prawa pracownicze pracowników migrujących są również często naruszane – pracują oni nadmiernie długo w złych warunkach i są narażeni na nękanie fizyczne i psychiczne.
Pracownicy migrujący są również nieproporcjonalnie dotknięci zaległościami płacowymi, które występują, gdy pracodawcy nie wypłacają pracownikom wynagrodzenia na czas lub w całości. Chociaż takie przypadki są technicznie nielegalne i karane siedmioma latami więzienia, zaległości płacowe nadal występują, a umowy o pracę i emerytury mogą być ignorowane. W badaniu przeprowadzonym pod koniec lat 90. XX wieku 46% pracowników migrujących brakowało trzech lub więcej miesięcy wynagrodzenia, a niektórzy pracownicy nie otrzymywali wynagrodzenia od dekady. Na szczęście w ciągu ostatnich kilku dekad rozpowszechnienie zaległości płacowych zmniejszyło się, a w badaniu przeprowadzonym w latach 2006–2009 ustalono, że 8% pracowników migrujących doświadczyło zaległości płacowych.
Dzieci pracowników migrujących
Po śmierci Mao w 1976 r. wprowadzono reformy gospodarcze, które spowodowały wzrost popytu na rynku pracy. Mieszkańcy wsi rzucili się, by wypełnić tę pustkę, ale bez wsparcia rządowych programów socjalnych opartych na statusie hukou wielu z nich było zmuszonych opuścić swoje rodziny. Wzrost gospodarczy na przestrzeni lat utrzymywał wysokie zapotrzebowanie na siłę roboczą w miastach, które nadal jest wypełniane przez pracowników migrujących. W 2000 r. Piąty Narodowy Spis Ludności wykazał, że 22,9 miliona dzieci w wieku od 0 do 14 lat żyło bez jednego lub obojga rodziców. W 2010 r. liczba ta wzrosła do 61 milionów, co stanowiło 37,7% dzieci wiejskich i 21,88% wszystkich dzieci chińskich. Tymi dziećmi zazwyczaj opiekuje się drugi rodzic i/lub dziadkowie, a chociaż wskaźnik zapisów do szkoły wśród dzieci pozostawionych w domu wynosi 96%, są one podatne na szereg wyzwań rozwojowych. Dzieci pozostawione w domu częściej sprzeciwiają się autorytetom i mają problemy w kontaktach z rówieśnikami; częściej wykazują niezdrowe zachowania, takie jak rezygnowanie ze śniadania i palenie, a także mają większe prawdopodobieństwo rozwoju problemów ze zdrowiem psychicznym, w tym samotności i depresji. I chociaż dzieci pozostawione w domu mogą mieć większe możliwości edukacyjne ze względu na zwiększone możliwości finansowe rodziców, często są też poddawane większej presji, aby osiągać dobre wyniki w nauce, a tym samym są bardziej podatne na stres związany ze szkołą.
Dzieci pracowników wiejskich, które migrują z rodzicami, również stają w obliczu wyzwań. Bez lokalnego, niezwiązanego z rolnictwem hukou, dzieci migrantów mają ograniczony dostęp do publicznej infrastruktury społecznej. Na przykład, możliwości edukacyjne uczniów miejskich są o wiele lepsze niż ich odpowiedników uczniów migrantów. Rząd centralny zreformował system edukacji w 1986 r., a następnie ponownie w 1993 r., przyznając większą autonomię samorządom lokalnym w zakresie regulacji ich systemu edukacji. Ograniczona przestrzeń i chęć ochrony lokalnych interesów z kolei skłoniły samorządy lokalne do unikania zapisywania dzieci migrantów do swoich szkół publicznych. Ponadto, ponieważ rząd centralny dotował szkoły publiczne na podstawie wskaźników zapisów dzieci z lokalnymi hukou, dzieci migrantów musiały płacić wyższe czesne, jeśli chciały uczęszczać do szkół. W konsekwencji wiele rodzin migrantów wybiera zamiast tego posyłanie swoich dzieci do szkół prywatnych, które są specjalnie dostosowane do potrzeb migrantów. Aby jednak obniżyć opłaty za naukę i uczestnictwo, instytucje te muszą ograniczyć wydatki w innych obszarach, co skutkuje obniżeniem jakości kształcenia. Obiekty szkolne są często w złym stanie, a wielu nauczycieli nie ma odpowiednich kwalifikacji.
W kolejnych latach rząd centralny wprowadził szereg reform, które przyniosły ograniczony skutek. W 2001 r. stwierdził, że szkoły publiczne powinny być podstawową formą edukacji dla dzieci w kraju, ale nie określił, w jaki sposób będzie wspierał finansowo szkoły w zapisywaniu większej liczby dzieci migrantów, co spowodowało niewielkie zmiany. Podobnie, w 2003 r. rząd wezwał do obniżenia opłat dla dzieci migrantów, ale ponownie nie przedstawił szczegółów, w jaki sposób pomoże szkołom w finansowaniu tego. A w 2006 r. rząd stworzył nową ustawę o obowiązkowej edukacji, która zapewniła równe prawa do edukacji i scedowała odpowiedzialność za zapisywanie dzieci migrantów na rządy prowincji. Jednak i to nie poprawiło losu dzieci migrantów. Studenci z hukou spoza regionu musieli zapłacić zawyżone opłaty rekrutacyjne w wysokości 3000–5000 juanów – przy średnim rocznym dochodzie gospodarstwa domowego wynoszącym 10 000 juanów – i musieli przystąpić do Narodowego Egzaminu Wstępnego na Studia (Gaokao) w swojej miejscowości hukou, gdzie często trudniej dostać się na studia. Od 2012 roku niektóre regiony zaczęły łagodzić wymagania i zezwalać niektórym dzieciom migrantów na przystąpienie do egzaminu wstępnego na studia w regionach. Do 2016 roku polityka Guangdongu była najbardziej łagodna. Dziecko migrantów może przystąpić do egzaminu wstępnego w Guangdongu, jeśli uczęszczało do 3 lat szkoły średniej w prowincji i jeśli rodzic(e) mają legalną pracę i opłacali 3 lata ubezpieczenia społecznego w prowincji.
Trudności, z jakimi borykają się dzieci migrantów, powodują, że wiele z nich rezygnuje ze szkoły, co jest szczególnie powszechne w latach nauki w szkole średniej: w 2010 r. tylko 30% dzieci migrantów uczęszczało do szkoły średniej. Dzieci migrantów nieproporcjonalnie często zmagają się również z problemami ze zdrowiem psychicznym – 36% w porównaniu z 22% wśród ich lokalnych odpowiedników hukou – a 70% doświadcza lęku przed nauką. Często spotykają się ze stygmatyzacją i dyskryminacją ze względu na różnice w sposobie ubierania się i mówienia oraz mają trudności w kontaktach z innymi uczniami.
Wpływ na osoby starsze mieszkające na wsi
Masowy exodus mieszkańców wsi w poszukiwaniu pracy nie tylko wpłynął na dzieci pracowników migrujących, ale także na osoby starsze pozostawione w tyle. Wraz z wprowadzeniem polityki jednego dziecka w latach 70. średni wiek w Chinach uległ przesunięciu w górę: w 2000 r. 82% pracowników migrujących miało od 15 do 44 lat. Podważyło to tradycyjny zwyczaj synowskiego oddania, a podczas gdy emeryci miejscy są wspierani przez rządowe programy emerytalne, pracownicy wiejscy muszą polegać na sobie i swoich rodzinach. Wydaje się, że skutki migracji na osoby starsze pozostawione w tyle są niejednoznaczne: podczas gdy rodzice dzieci migrantów często radzą sobie lepiej finansowo i są zadowoleni ze swojej sytuacji ekonomicznej, to jednocześnie wykazują niższą satysfakcję z życia niż osoby starsze bez dzieci migrantów. Wiadomo, że rodzice, podobnie jak dzieci pracowników migrujących, doświadczają problemów psychologicznych, takich jak depresja i samotność, a osoby opiekujące się wnukami mogą czuć się obciążone tą odpowiedzialnością.
Reforma
W ciągu ostatnich kilku dekad od reformy gospodarczej w 1978 r. państwo Chińskiej Republiki Ludowej podjęło kroki w kierunku reformy systemu hukou, wdrażając szereg polityk reform. Lata 1979–1991 można uznać za pierwszy okres reform. W szczególności w październiku 1984 r. państwo wydało „Dokument w sprawie osiedlania się chłopów w miastach”, który wymagał od władz lokalnych integracji migrantów ze wsi jako części populacji miejskiej i umożliwienia migrantom ze wsi rejestrowania się w miastach migracyjnych. W 1985 r. państwo wdrożyło również politykę zwaną „Tymczasowymi przepisami dotyczącymi zarządzania ludnością przejściową w miastach”, która zezwalała migrantom ze wsi na pozostanie w miastach migracyjnych, nawet jeśli nie zmienili swojego statusu hukou ani nie powrócili do swojego pierwotnego miejsca zamieszkania na wsi. W tym samym roku państwo opublikowało również dokument zatytułowany „Przepisy dotyczące dowodów tożsamości rezydenta”, który umożliwiał migrantom ze wsi pracę w miastach, nawet jeśli nie posiadali dowodu tożsamości potwierdzającego status miejski. Jednak następstwem tych polityk nie była tylko migracja 30 milionów osób ze wsi do miast, ale także zjawisko, w którym wiele fałszywych dowodów tożsamości miejskich zostało sprzedanych migrantom ze wsi w celu uzyskania świadczeń miejskich. W związku z tym skłoniło to państwo do wdrożenia w 1989 r. kolejnej polityki, „Zawiadomienia o ścisłej kontroli nadmiernego wzrostu „urbanizacji”” w celu uregulowania migracji ze wsi do miast. W ramach tej polityki ponownie monitorowano migrantów ze wsi.
Lata 1992–2013 można określić jako drugi okres reformy hukou. Państwo wprowadziło różne rodzaje reform. Począwszy od końca lat 80. jedną z nich było oferowanie „lan yin”, czyli „niebieskiego znaczka”, hukou tym, którzy posiadali umiejętności zawodowe i/lub zdolność do dokonania jakiegoś rodzaju inwestycji (co najmniej 100 milionów renminbi juanów ) w określonych miastach (zazwyczaj dużych miastach, takich jak Szanghaj), co pozwalało im mieszkać w miastach i korzystać z uprawnień do miejskiego dobrobytu. To „niebieskie hukou” zostało następnie wdrożone w wielu innych dużych miastach (w tym Nankinie, Tianjin, Kantonie i Shenzhen) w 1999 roku. Drugiego rodzaju nie stosowano w dużych miastach, lecz w wybranych miasteczkach i małych miastach. W 1997 roku państwo wprowadziło politykę przyznającą miejskie hukou migrantom ze wsi, którzy mieli stabilną pracę w nowo zamieszkałych miasteczkach i małych miastach. Tymczasem, zgodnie z dwoma dokumentami rządowymi z 1997 roku, „Pilotażowym programem reformy systemu hukou w małych miasteczkach” i „Instrukcjami dotyczącymi poprawy zarządzania wiejskim systemem hukou”, pracownicy ze wsi mogli rejestrować się jako stali mieszkańcy z równym dostępem do przywilejów miejskich w niektórych małych miasteczkach. Polityki te stały się oficjalne w 2012 roku wraz z państwowym dokumentem „Zawiadomienie o aktywnym, lecz ostrożnym promowaniu reformy zarządzania systemem hukou”. Ponadto w 1999 roku państwo zezwoliło również na uzyskanie miejskiego hukou większej liczbie grup osób, w tym dzieciom, których rodzic(e) posiadał(i) miejskie hukou, oraz osobom starszym, których dziecku(im) przyznano miejskie hukou. Trzeci rodzaj został zastosowany do specjalnych stref ekonomicznych i dystryktów, które zostały utworzone specjalnie w celu rozwoju gospodarczego (takich jak Shenzhen). W szczególności w 1992 roku państwo zezwoliło wszystkim osobom mieszkającym w specjalnych strefach ekonomicznych i dystryktach na posiadanie dwóch hukou: ich pierwotnego hukou i kolejnego hukou związanego z ich pracą w specjalnych strefach i dystryktach. Polityka ta ułatwiła zatem migrantom ze wsi dostęp do różnych możliwości miejskich w specjalnych strefach i dystryktach. Jednak w 2003 roku państwo opublikowało „Przepisy o zezwoleniach administracyjnych”, które odesłały migrantów ze wsi z powrotem do ich pierwotnego miejsca zamieszkania na obszarach wiejskich. Zgodnie z tą polityką szanse życiowe migrantów ze wsi po raz kolejny zależały od ich statusu hukou.
Trzeci okres reform rozpoczął się w 2014 r., kiedy państwo opublikowało i wdrożyło w marcu Narodowy Plan Urbanizacji Nowego Typu (2014–2020), aby uporać się z różnymi problemami wynikającymi z szybkiego procesu urbanizacji w Chinach. Przykładowo, plan ma na celu skrócenie o 2% do 2020 r. luki wynoszącej 17,3% między mieszkańcami miast, którzy mieszkają w miastach, ale nie posiadają miejskiego hukou, a mieszkańcami miast z miejskim hukou w 2012 r. Tymczasem plan zakłada również zaoferowanie uprawnień socjalnych osobom, które mają wiejskie hukou (od migrantów ze wsi po mieszkańców miast, którzy posiadają wiejskie hukou), w tym edukacji, mieszkań socjalnych i opieki zdrowotnej dla co najmniej 90% (około 100 milionów) migrantów do 2020 r. W rzeczywistości dzięki temu planowi państwo wkłada wysiłek w osiągnięcie swoich celów. Na przykład państwo przyznało wielu pozostawionym dzieciom prawo do uczęszczania do szkół miejskich, aby mogły połączyć się ze swoimi rodzicami migrantami ze wsi; zaoferowało również wielu migrantom ze wsi szkolenia zawodowe. Co więcej, w lipcu tego samego roku rząd opublikował również „Opinie dotyczące dalszego promowania reformy systemu hukou”, aby znieść ograniczenia hukou w miasteczkach i małych miastach, stopniowo usuwać ograniczenia w miastach średniej wielkości, złagodzić ograniczenia w dużych miastach, ale utrzymać ograniczenia w bardzo dużych miastach. W rezultacie, zgodnie z ogłoszeniem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, do 2016 r. państwo wydało już miejskie hukou około 28,9 mln migrantów ze wsi. Co więcej, w 2016 roku władze lokalne Pekinu ogłosiły zniesienie oficjalnego rozróżnienia między hukou miejskimi a hukou pozamiejskimi w Pekinie, co oznacza, że wszyscy mieszkańcy Pekinu będą identyfikowani jako mieszkańcy Pekinu, niezależnie od ich pierwotnego statusu hukou. W związku z tym, w listopadzie 2017 roku władze Pekinu wdrożyły 40-dniową kampanię „oczyszczania”, która rzekomo miała na celu pozbycie się niebezpiecznych zabudowań i dzielnic nędzy w mieście (gdzie mieszkało co najmniej 8,2 miliona migrantów ze wsi). Niektórzy jednak postrzegali kampanię jako mającą na celu odesłanie milionów migrantów ze wsi z powrotem do ich pierwotnych obszarów wiejskich.
Podnoszono kwestię, czy wspomniane powyżej reformy dotyczą większości migrantów ze wsi do miast. W szczególności wiele polityk reform, zwłaszcza tych z pierwszego i drugiego okresu, wydaje się wymagać od migrantów ze wsi posiadania pewnego rodzaju kapitału, albo kapitału ludzkiego (takiego jak umiejętności zawodowe i tytuły), albo kapitału związanego z własnością (takiego jak zdolność do zostania właścicielem domu w mieście), albo obu. Niektórzy badacze nazywają zatem niektóre polityki reform sposobami „sprzedaży” hukou. Tymczasem wielu migrantów twierdziło, że brak sieci społecznych (część tego, co nazywa się „ guan xi”) – które w pewnym sensie jest również kumulowane wraz z bogactwem – również utrudnia im znalezienie stabilnej pracy, nie mówiąc już o lukratywnej. Zatem, jeśli bogactwo jest warunkiem koniecznym do przejścia z wiejskiego hukou do miejskiego hukou, wielu migrantów ze wsi rzeczywiście nie jest w stanie uzyskać takiego dostępu, ponieważ wielu z nich jest „niewykwalifikowanych” (ponieważ wiele umiejętności, takich jak rolnictwo, nie jest klasyfikowanych jako umiejętności zawodowe) i biednych. Jednak w niektórych dużych miastach, nawet jeśli migrant ze wsi posiada pewne umiejętności zawodowe, nie ma gwarancji, że otrzyma miejskie hukou. Sytuację tę szczególnie uwidacznia wielu wysoko wykształconych migrantów. Pomimo wykształcenia, wielu z nich nie otrzymałoby miejskiego hukou, chyba że staną się właścicielami domów. Jednak biorąc pod uwagę wysokie ceny nieruchomości w wielu dużych miastach (takich jak Pekin, Szanghaj, Kanton), wielu nie jest w stanie tego zrobić, nawet jeśli niektóre miasta oferują migrantom dotacje mieszkaniowe. Z uwagi na brak miejskiego hukou, wielu z nich nie tylko boryka się z trudnościami związanymi z zakupem mieszkania – nie mówiąc już o zakupie domu – ale także z niedogodnościami wynikającymi z bycia najemcą. Z powodu braku kontroli czynszów w wielu dużych miastach, nawet wynajmując pokój – lub, rzadziej, mieszkanie – można się narazić na ryzyko poproszenia o wyprowadzkę. Wielu z tych wykształconych młodych migrantów nazywa się zatem „yi zu”, dosłownie „grupą mrówek”, ponieważ wielu z nich nie ma własnego pokoju i musi mieszkać w małym pokoju z wieloma innymi osobami.
Warto zatem zadać sobie pytanie, czy system hukou został wystarczająco ulepszony w kierunku systemu bardziej skoncentrowanego na ludziach. W rzeczywistości wiele dużych miast nadal ściśle przestrzega zasad przyznawania migrantom ze wsi miejskich hukou i wykorzystywania systemu hukou do określania, czy dana osoba powinna otrzymać uprawnienia socjalne. Nawet jeśli „Nowy Narodowy Plan Urbanizacji (2014-2020)” i „Opinie w sprawie dalszego promowania reformy systemu hukou” wdrożone w trzecim okresie reform mają na celu stworzenie systemu bardziej skoncentrowanego na ludziach, twierdzą, że większe miasta powinny mieć inne systemy rejestracji hukou niż mniejsze miasta i miasteczka; i że regulacja hukou będzie nadal bardziej rygorystyczna w większych miastach. Jednak to bardzo duże miasta (takie jak Pekin) są zazwyczaj tymi, które najbardziej przyciągają migrantów ze wsi, biorąc pod uwagę ich szerokie możliwości zatrudnienia. W tym przypadku, chociaż państwo aktywnie wdrożyło wiele polityk reform, podział hukou na obszary wiejskie/miejskie nadal funkcjonuje i stanowi system podziału szans życiowych. Niektórzy uczeni argumentowali zatem, że reformy hukou rzeczywiście nie zmieniły fundamentalnie systemu hukou, ale jedynie zdecentralizowały uprawnienia hukou na rzecz samorządów lokalnych; i nadal pozostaje on aktywny i nadal przyczynia się do dysproporcji między obszarami wiejskimi i miejskimi w Chinach. Tymczasem inni argumentowali również, że koncentrując się na miastach, reformy hukou nie objęły biedniejszych regionów, w których często nie oferuje się mieszkańcom opieki społecznej, takiej jak edukacja i opieka medyczna. Jeszcze inni wydają się podekscytowani, zauważając, że niektóre miasta oferują warunki, które zachęcają więcej rodziców migrantów do zabierania ze sobą dzieci. Krótko mówiąc, większość migrantów ze wsi jest nadal w dużej mierze pomijana ze względu na brak miejskiego hukou, które jest często postrzegane jako punkt wyjścia do uzyskania dostępu do dobrego samopoczucia.
Konwersja wokół hukou dnia dzisiejszego
Badania monitorowania dynamiki populacji pływającej, przeprowadzane co roku od 2010 r. przez Narodową Komisję Zdrowia i Planowania Rodziny, wykazały, że znaczna liczba pracowników migrujących w rzeczywistości nie jest zainteresowana zmianą statusu hukou. Podczas gdy reforma polityki hukou była stopniowa na przestrzeni lat, bariery dla zmiany zostały obniżone. Jednak wielu mieszkańców wsi waha się zrzec swojego statusu hukou rolniczego. Jako posiadacze hukou wiejskiego mają prawa własności, których nie mają ich odpowiednicy w miastach, co pozwala im na użytkowanie ziemi zarówno do produkcji rolnej, jak i do użytku osobistego. A wraz ze stałą ekspansją miast, wartości nieruchomości gruntowych w pobliżu miast znacznie wzrosły. Właściciele tych obszarów ziemi mogą zdecydować się na rezygnację z rolnictwa na rzecz wynajmowania swoich domów pracownikom migrującym. Co więcej, w związku z trwającym procesem urbanizacji właściciele gruntów w pobliżu miast mogą oczekiwać, że rząd centralny wykupi ich ziemię za pokaźną sumę w przyszłości. Te korzyści w połączeniu z ogólną poprawą dobrobytu społecznego na obszarach wiejskich w porównaniu z miastami sprawiły, że wielu mieszkańców wsi wahało się przed zmianą statusu na hukou.
Specjalne regiony administracyjne Chin
Hukou nie jest zatrudniony w specjalnych regionach administracyjnych Chin (Hongkong i Makau), chociaż dla mieszkańców tych regionów obowiązkowe jest posiadanie dowodów tożsamości. Zamiast tego oba SAR-y przyznają prawo pobytu pewnym osobom, które mogą na stałe przebywać w tych regionach.
Osoba zarejestrowana w Chinach kontynentalnych, która osiedla się w Hongkongu lub Makau na podstawie zezwolenia na wjazd w jedną stronę, musi zrzec się rejestracji, tracąc tym samym prawa obywatelskie w Chinach kontynentalnych. Aby uzyskać status stałego rezydenta (związany z prawami obywatelskimi) w tych regionach, musi jednak osiedlić się w nich przez siedem lat. W związku z tym, w okresie poprzedzającym uzyskanie statusu stałego rezydenta, mimo że nadal jest obywatelem Chin, nie może nigdzie korzystać z praw obywatelskich (takich jak głosowanie w wyborach czy uzyskanie paszportu) i jest traktowana jako obywatel drugiej kategorii.
Stosunki między Cieśniną
Chińska Republika Ludowa (Chiny kontynentalne) i Republika Chińska (Tajwan) roszczą sobie prawa do terytoriów kontrolowanych przez drugą stronę jako części swoich państw. Zatem, prawnie, każda ze stron traktuje mieszkańców terytorium drugiej strony jak swoich obywateli. Prawa obywatelskie przysługują jednak tylko osobom kontrolowanym przez siebie – zgodnie z prawem oznacza to posiadanie meldunku na terenie Tajwanu (w Republice Chińskiej) lub na terenie kontynentalnym (w Chińskiej Republice Ludowej).
Rząd Republiki Chińskiej (ROC) uznaje Chińczyków urodzonych za granicą przez co najmniej jednego z rodziców RP za swoich obywateli i wydaje im paszporty tajwańskie. Nie przyznaje im to jednak prawa pobytu ani żadnych innych praw obywatelskich na Tajwanie; prawa te wymagają rejestracji gospodarstwa domowego na Tajwanie. Osoby bez rejestracji gospodarstwa domowego podlegają kontroli imigracyjnej na Tajwanie, ale po osiedleniu się na Tajwanie mogą zarejestrować tam gospodarstwo domowe, aby uzyskać pełne obywatelstwo.
