Kangaku

Kangaku (勧学) oznacza tytuł przyznawany mnichom buddyjskim, którzy zajmują kierownicze stanowisko i mają wysoki poziom wykształcenia i nauki w szkołach religijnych buddyzmu japońskiego po zakończeniu czasów nowożytnych.

W sekcie Jodo i Tendai, oprócz Sokai (kapłana), mnichom buddyjskim przydzielany jest Gakkai (ranga nadawana w zależności od poziomu wykształcenia), a tytuł Kangaku jest najwyższym stopniem w edukacji i nauce. W sekcie Tendai, Syusshi Kangaku został mianowany konsultantem ds. edukacji i nauki wśród Gakkai z Kangaku.

W szkole Jodo Shinshu Hongan-ji w Kangaku pracuje stała liczba mnichów buddyjskich. Kangaku ma Kangaku-ryo, które jest organem doradczym głównego kapłana, mającym na celu rozwiązywanie problemów w edukacji i uczeniu się. Jej przedstawiciel nazywa się Kangaku-ryoto i jest wybierany przez członków Kangaku-ryo.

Działa ona również w szkole Nishiyama sekty Jodo (Czysta Kraina), szkole Kosho sekty Shinshu i szkole Senjuji sekty Shinshu.

Masakra nankińska

13 grudnia 1937 roku – po zdobyciu miasta Nankin w Chinach, armia japońskia pod dowództwem generała Iwane Matsui rozpoczęła masakrę na ludności chińskiej. Przypuszcza się, że od grudnia 1937 do stycznia 1938 r., śmierć poniosło wówczas od 50 tys. do 400 tys. osób. Japonia oficjalnie nigdy nie przeprosiła za te zbrodnie. To wydarzenie na zawsze zmieniło stosunki chińsko-japońskie i do tej pory jest jednym z największych punktów spornych w relacjach obu państw.

Po incydencie mukdeńskim 18 września 1931 Japonia zajęła Mandżurię. Utworzono z niej marionetkowe państwo zwane Mandżukuo, na czele którego Japończycy postawili Puyi, ostatniego cesarza Chin z mandżurskiej dynastii Qing, jednak rzeczywistą władzę posiadały tylko japońskie władze okupacyjne. Cesarstwo Japońskie dążyło do dalszej ekspansji w tym regionie. Od 1927 Nankin został siedzibą rządu Kuomintangu. W tym samym roku komuniści rozpoczęli zbrojne powstanie, co doprowadziło do wybuchu wojny pomiędzy rządem Czang Kaj-szeka a komunistyczną partią Mao Tse-tunga. Japonia postanowiła wykorzystać ten polityczny zamęt w Chinach

7 lipca 1937 roku japońskie wojsko zajęło zwrotnicę kolejową w pobliżu Pekinu jako karę za niespełnienie ich żądań i sprowokowali Chińczyków do ataku. Dlaczego Japonia w ogóle zajęła tę zwrotnicę oraz most Marco Polo? Oskarżyli stronę chińską o porwanie jednego z japońskich żołnierzy i przetrzymywanie go w pobliskiej twierdzy Wanping. Chcieli więc wkroczyć tam i przeszukać teren w poszukiwaniu swojego żołnierza, na co kategorycznie nie zgodziła się armia Kuomintangu. Japonia zaczęła więc kawałek po kawałku zajmować sporne tereny, na co Chińczycy odpowiedzieli zdecydowanym ogniem.

Jak się później okazało, ten brakujący japoński żołnierz nie został wcale porwany przez Chińczyków – brakujący szeregowiec po prostu oddalił się od oddziału “za swoją potrzebą” i potem do niego wrócił. Było już jednak za późno na cokolwiek, konflikt rozpoczął się na dobre. Rzekome ostrzelanie japońskich oddziałów przez komunistów na moście Marco Polo koło Pekinu dało pretekst do inwazji na Chiny, co przerodziło się w II wojnę chińsko-japońską.

Kampania, której trwanie japoński szef sztabu Sugiyama Hajime przepowiadał na trzy miesiące, okazała się przedsięwzięciem nadspodziewanie ciężkim. Nowa armia chińska, tworzona przez Czang Kaj-szeka przy pomocy oficerów niemieckich, choć ustępująca znacznie japońskiej pod względem wyszkolenia i uzbrojenia, broniła się ze wszystkich sił.

W Szanghaju wspierani przez mieszkańców żołnierze chińscy stawiali opór przez trzy miesiące, aż do listopada, czyli przez czas, który według Tokio miał wystarczyć do złamania całego ogromnego kraju. Szanghaj w trakcie oblężenia został niemalże całkowicie zniszczony wskutek nalotów. Ostatecznie miasto padło 11 listopada 1937, a wojska japońskie skierowały się na Nankin.

Tu znajdowała się relikwia narodowa, grób Sun Yat-sena – przywódcy kuomintangowskiej rewolucji. Po upadku długo broniącego się Szanghaju miasto stanęło w obliczu bezpośredniej inwazji. Nadzorujący ewakuację centralnych instytucji, bezcennych skarbów kultury i złota Czang Kaj-szek po długich wahaniach zarządził obronę stolicy, choć jako głównodowodzący nie zamierzał się w niej zamykać.

Na czele garnizonu stanął generał Dang Shengshi, który publicznie zapowiedział, że zwycięży lub zginie, w skierowanym zaś do żołnierzy rozkazie oznajmił, iż “nasza armia musi walczyć tak, by bronić każdego skrawka ziemi. Jeśli ktokolwiek nie wypełni tego rozkazu i się wycofa, zostanie surowo ukarany”. Rzeczywistość wyglądała jednak zupełnie inaczej..

Przez miasto przeciągały stale kolumny pokonanych, często zdemoralizowanych wojsk chińskich, którym niełatwo było przywrócić wartość bojową. 7 grudnia miał miejsce silny nalot japoński, informacje o opuszczeniu stolicy przez Czanga (odleciał wraz z żoną 8 grudnia) spotęgowały tylko panikę. Według niektórych autorów, chińską metropolię opuściła niemal połowa mieszkańców, ale ciągły napływ uchodźców przywrócił dawną liczbę ludności, która sięgała siedmiuset tysięcy.

Na początku grudnia Japońska Armia Centralnych Chin była już na przedmieściach Nankinu. 9 grudnia japońscy wojskowi wystosowali propozycję, by miasto poddało się w ciągu 24 godzin. Zrzucono deszcz japońskich ulotek, w których generał Iwane Matsui zapowiadał, że będzie “surowy i bezwzględny dla stawiających opór” ale “życzliwy i wspaniałomyślny dla niewalczących oraz dla żołnierzy chińskich, którzy nie podejmą wrogich kroków wobec Japonii”. Kapitulować należało do następnego dnia, inaczej miały zostać “otwarte wrota wszelkim okropnościom wojny”.

Generał Dang formalnie zignorował ultimatum, ale po cichu – wspierany przez obecnych w Nankinie cudzoziemców, którzy chcieli uniknąć oblężenia – starał się wynegocjować rozejm. Zdało się to na nic, przemówiła więc ciężka artyleria i bomby, które do tego stopnia złamały chińskiego dowódcę, że wydał rozkaz odwrotu i w nocy z 11 na 12 grudnia zbiegł na drugi brzeg Yangzi do Pukou, gdzie i tak już wdzierali się Japończycy.

Naloty zniszczyły mosty. W ciemnościach, oświetlonych przez płomienie (w bramie Ichang, będącej główną arterią ewakuacyjną, nastąpiła eksplozja amunicji) rozgrywały się dantejskie sceny.

Po długotrwałym ostrzale z ciężkiej artylerii oraz ciągłych nalotach bombowych 12 grudnia broniące się jeszcze wojska chińskie wycofały się na drugi brzeg rzeki Jangcy. Część z nich porzuciła broń oraz mundury i skryła się wśród cywilów. Inni schronili się w Międzynarodowych Strefach Bezpieczeństwa.

13 grudnia Japończycy wkroczyli do Nankinu. Rozpoczęła się rzeź jeńców wojennych i ludności cywilnej. Przez prawie sześć tygodni w mieście grupy zdemoralizowanych i pijanych żołnierzy siały powszechny terror – gwałcili, rabowali i mordowali.

Japońscy żołnierze urządzali sobie zawody polegające na ścinaniu głów samurajskim mieczem. Dla zabawy podpalali żywcem tysiące ofiar a gdy im się to znudziło, to pozostałą przy życiu ludność cywilną zakopywali żywcem. Japończycy dopuścili się nawet do 80 tysięcy gwałtów. Większość chińskich kobiet stała się przedmiotem brutalnych gwałtów zbiorowych na oczach ich dzieci i mężów. Często wciskano im do ciała kije, bagnety i inne przedmioty.

Nie oszczędzono nawet małych dziewczynek (w wieku 5-13 lat, które po gwałtach palono żywcem lub wysyłano do domów publicznych gdzie dokonywano kolejnych gwałtów. Najgorszy los jednak czekał nastoletnie dziewczęta – te wg. odtajnionych dokumentów były gwałcone nawet po 20 razy w ciągu doby, okaleczano je, kazano jeść odchody żołnierzy, po czym bito je do nieprzytomności, a dopiero następnie “okazywano im łaskę” i wysyłano do domów uciech dla żołnierzy.

Zdemoralizowane wojsko rewidowało każdego przechodnia, jaki im się nawinął. Kto nie miał żadnych kosztowności lub pieniędzy, był z miejsca zabijany bagnetem lub samurajskim mieczem. Włamania do mieszkań i rabowanie wszystkiego co się da wtopiło się w codzienne wydarzenia.

W Nankinie mieszkało wielu obcokrajowców, w tym zachodni misjonarze. Wielu z nich było naocznymi świadkami tragedii ludności chińskiej. Dzięki nim istnieją świadectwa tych zbrodni, np. zapiski Johna Rabe oraz Minnie Vautrin. Jednemu z księży, Johnowi Magee, udało się nakręcić film i zrobić zdjęcia dokumentujące zdarzenia nankińskie. W ambasadach, a głównie w dwóch: amerykańskiej i niemieckiej, utworzono tzw. Międzynarodowe Strefy Bezpieczeństwa, gdzie chronili się ocalali z masakry. Przypuszcza się, że w okresie masakry nankińskiej życie straciło nawet 400 tysięcy ludzi. Nankin stał się później stolicą marionetkowego państwa chińskiego, rządzonego przez chińskiego kolaboranta Wang Jingweia

Oficjalnie Japonia nie przeprosiła za zbrodnie popełnione w Chinach w tamtym okresie, niektórzy japońscy eksperci starali się też np. manipulować danymi nt. masakry, sprowadzając tym samym liczbę ofiar do kilkunastu tysięcy.

Iwane Matsui (1878 – 1948)

Po kapitulacji Japonii w II wojnie światowej wielu zbrodniarzy, w tym Iwane Matsui odpowiedzialnych za masakrę zostało postawionych przed Międzynarodowym Trybunałem Do Spraw Dalekiego Wschodu w Tokio pod zarzutem dopuszczania się zbrodni ludobójstwa.

Matsui oskarżono go o zbrodnię wojenną oraz niepodjęcie żadnych kroków zmierzających do powstrzymania rzezi cywilów i jeńców wojennych w Nankinie. Matsui jako triumfator wjechał do Nankinu 17 grudnia i pozostał tam przez ok. 5-7 dni.

Przez ten czas wiedział o zbrodniach dokonywanych przez jego żołnierzy i nic z tym nie zrobił, pozwalając tym samym na dalsze ludobójstwo. Został uznany za winnego zbrodni i skazany na powieszenie, wyrok wykonano w tokijskim więzieniu Sugamo – w chwili śmierci miał 70 lat.

Dokładna liczba ofiar do dziś jest przedmiotem sporów, rzutujących na stosunki chińsko-japońskie. Japońscy negacjoniści sprowadzają tę liczbę do kilku tysięcy, a nawet kilkuset ofiar. Japońskie dokumenty informują o 227,4 tys. pogrzebanych ofiar. Przypuszcza się jednak, że resztę ciał pogrzebały rodziny lub spalili na stosie japońscy żołnierze. Iris Chang w pracy „The Rape of Nanking. The Forgotten Holocaust of World War II” z 1997 roku, przypuszcza, że po uwzględnieniu tych ofiar łączna liczba zamordowanych wyniesie około 350 tysięcy.

Obecnie w Nankinie stoi mauzoleum ofiar masakry. Po wojnie kontrowersje zaczęło wzbudzać przedstawianie zarówno tej, jak i innych zbrodni wojennych w japońskich podręcznikach do historii. Po wygraniu wyborów w 1955 przez Partię Liberalno-Demokratyczną w Japonii zakazano pisania o zbrodni nankińskiej w szkolnych podręcznikach do historii. Spotkało się to z ostrą reakcją ze strony Chin i Tajwanu.

W kwietniu 2005 doszło w mieście Shenyang (północno-wschodnie Chiny) do antyjapońskich demonstracji, podczas których żądano wycofania obowiązujących w japońskich szkołach podręczników do historii, gdyż przedstawiają fałszywy obraz wojny.

Kumys

Kumys – sfermentowane mleko klaczy – był napojem, symbolem bogactwa i siły Mongołów. Co sprawiło, że stał się sercem ich imperium?

Przed wiekami, jeżeli spragnieni zawitalibyście latem do obozu Mongołów, prawdopodobieństwo, że zostaniecie poczęstowani kumysem, a nie wodą, było o wiele większe. Tak… kto miał wtedy wiele klaczy, ten był prawdziwie bogaty. Bo bez klaczy nie ma mleka. Sfermentowanego mleka.

Obieg klaczy i mleczny podatek

Zanim przejdziemy do degustacji samego kumysu, warto zatrzymać się przez chwilę przy mongolskiej polityce wewnętrznej dotyczącej gospodarowania klaczami. Kumys to bowiem sfermentowane, pochodzące od nich mleko. W tym zatem kontekście warto prześledzić coś, co moglibyśmy określić jako obieg klaczy — taki swoisty mleczny system redystrybucji dóbr.

Mongołowie byli zobowiązani do zapłaty podatku mlecznego na rzecz chana. Na przykład Wilhelm z Rubruk, flamandzki misjonarz i podróżnik, zostawił nam informację, że chociażby Batu-chan otrzymywał od 30 ludzi (zamieszkujących w odległości jednego dnia od obozu) mleko od 100 klaczy. Sama ta ilość daje aż 3000 „porcji”.

Specyficzną zaś formą organizacji mongolskiej gospodarki był system wypożyczania klaczy. Niżsi rangą hodowcy musieli pożyczać swoje klacze mongolskim wodzom. Z kolei ci wypożyczali swoje samemu chanowi. A taka pożyczka „opiewała” na rok lub nawet dłużej. Klacze zaś, jak i inne zwierzęta należące do elit, były oznaczone w specjalny sposób — nosiły znaki rodowe zwane tamga. Stanowiły one zabezpieczenie. Jeżeli ktoś odważył się ukraść tak oznakowane zwierzę, marny był jego los — taki nikczemny czyn karano śmiercią.

Wróćmy jednak do obiegu klaczy. Nadmierne ich skupienie na jednym obszarze z pewnością skutkowałoby nadmiernym wyeksploatowaniem pastwisk. Trzeba było je zatem rozproszyć. I tutaj zaczynał się ruch klaczy w drugą stronę, co czynili przede wszystkim bogaci hodowcy. Otóż rozpraszali je, przekazując pod opiekę biedniejszym, którzy dołączali je do swoich znacznie mniejszych stad. Tacy ubożsi pasterze mieli obowiązek dojenia klaczy, a część uzyskanej produkcji po prostu przekazywali wertykalnie „do góry”. Dzięki temu łatwiej im było związać koniec z końcem. Chanowie zaś rozdawali otrzymane mleko m.in. w trakcie świąt kumysu, o których będzie później mowa. W jednym sezonie od jednej klaczy można było uzyskać aż 1500 litrów mleka!

Na wakacjach politykujemy i… kumys pijemy

Kumys znany był także jako ajrag. Jak pisze Marie Favereau: „Przygotowanie tego napoju wymagało doświadczenia, umiejętności i cierpliwości, ponieważ wiązało się z wielogodzinnym mieszaniem lub ubijaniem surowego mleka klaczy. Zadanie to, ze względu na jego symboliczne znaczenie, mogli wykonywać wyłącznie mężczyźni”. Był on przez Mongołów — i wciąż jest — niezwykle wysoko ceniony. Na tyle, że celebrowano go nawet specjalnymi świętami. Na produkcję tego napoju przeznaczano zdecydowaną większość uzyskanego mleka.

W okresie dojenia dla źrebiąt przekazywano połowę mleka, natomiast reszta w zdecydowanej większości szła na produkcję kumysu. Sam okres udoju, a także źrebienia, był w mongolskim roku szczególnie ważny. To wtedy bowiem tuczono konie i wielbłądy. I od maja aż do września stada miały wypoczywać. Natomiast karmiące klacze pozostawały na miejscu i nie wyruszały w podróż wraz z ordą chana. Zresztą i część samych Mongołów przeznaczała ten czas na wypoczynek, ale i na spotkania polityczne.

Inwestycja w mleko ze zmiennym oprocentowaniem

Zawartość alkoholu w kumysie wahała się od 1 do 2,5%, aczkolwiek wartość tę można było jeszcze podnieść — wystarczyło fermentować go nieco dłużej. Był na tyle popularnym napojem, że latem pito go chętniej od wody, w której, nawiasem mówiąc, mogło roić się od zanieczyszczeń. Stanowił zresztą sam w sobie dość istotny składnik mongolskiej diety. Natomiast zimą wielbiciele kumysu musieli obejść się smakiem. Warto tutaj również jako ciekawostkę dodać, że dorosły człowiek jest w stanie strawić około 10 litrów kumysu dziennie.

Kumys był i pozostał napojem mongolskich stepów

Istniały również pewne jego specjalne wersje. Dobrym przykładem jest tutaj kara kumys, czyli czarny kumys. Zawierał on większą ilość alkoholu — możliwe, że był to nawet swego rodzaju destylat. Nie każdy jednak mógł go skosztować. Tutaj trzeba było być chanem lub przynajmniej należeć do elit mongolskiego społeczeństwa. Receptura kara kumysu była zaś na tyle tajna, że do dzisiaj nie wiemy, z jakich dokładnie powstawał składników!

Mongołowie nie wylewali kumysu za kołnierz

Kiedy chan świętował w trakcie święta kumysu, tego napitku po prostu nie mogło zabraknąć — goście oczekiwali nieograniczonych jego ilości, w tym również czarnej wersji. A Mongołowie umieli świętować! Kronikarz Wilhelm z Rubruk wspominał o tym, iż w roku 1254, kiedy trwała feta zorganizowana przez chana Möngke, doliczył się aż 90 koni, które przywiozły 500 wozów wyładowanych mlekiem! A zaledwie pięć dni później liczby te się powtórzyły. W trakcie święta kumysu bowiem hodowcy masowo przybywali, by złożyć chanowi daninę.

Nawiasem mówiąc, właśnie w połowie XIII wieku znacznie zwiększyła się liczebność stad, a zatem i produkcja mleka. Kumysem raczono się, chociażby podczas zjazdów mongolskich rad, wielkich zgromadzeń zwanych kurułtajami. Często towarzyszyły im zabawy przy muzyce oraz imprezy towarzyszące w postaci wyścigów czy zawodów zapaśniczych. Zresztą kalendarz mongolski urządzano tak, by zarówno kurułtaje, jak i intronizacje przypadały właśnie w czasie święta kumysu. Sam napój wykorzystywany był również podczas różnego rodzaju rytuałów, którymi parali się mongolscy szamani.

Sfermentowane mleko = samo zdrowie!

Oprócz właściwości smakowych i „wyskokowych” nie można nie wspomnieć o tym, że kumys ma również liczne właściwości prozdrowotne, które wymienia Marie Favereau. Otóż napój ten zrobiony z mleka z czerwcowego udoju, „jest szczególnie bogaty w witaminę E, niacynę i kwas dehydroaskorbinowy (utlenioną postać witaminy C) […] Świeży kumys wzmacnia układ odpornościowy, działa profilaktycznie i wspomaga leczenie duru brzusznego, czerwonki oraz innych chorób, które występowały powszechnie w czasach ekspansji Mongołów. Ma również właściwości przeciwdrobnoustrojowe i do dziś stosuje się go do walki z zakażeniami bakteryjnymi”.

Wszystko to zaś było szczególnie istotne dla społeczeństwa mongolskiego ze względu na jego opartą głównie na mięsie dietę, która mogła przyczyniać się do zwiększonego poziomu kwasu moczowego w organizmie, a co za tym idzie — do występowania takich chorób, jak chociażby podagra. Wykorzystywano go również w leczeniu kamicy nerkowej. We wspomnianym wieku XIII, kiedy państwo mongolskie przeżywało swoisty mleczny boom gospodarczy, ponoć nie tylko rodziło się więcej dzieci, ale także były one zdrowsze. Nic zatem dziwnego, że Mongołom udało się zawojować tak dużą część ówczesnego świata!

Mit założycielski Rosji

Większość Rosjan uważa, że początki ich państwa i narodu należy wiązać ze stolicą Ukrainy – Kijowem. Czy te twierdzenia mają jakiekolwiek historyczne podstawy?

Większość Rosjan sądzi dziś, podobnie jak przed wiekami uważali ich przodkowie, że początki ich państwa i narodu należy wiązać z Kijowem, ośrodkiem średniowiecznej wspólnoty państwowej, którą historycy określają mianem Rusi Kijowskiej. Wspólnota ta skupiona była wokół dzisiejszej ukraińskiej stolicy, obejmując znaczny obszar współczesnej Ukrainy, Białorusi i europejskiej części Rosji.

Genetyczne związki z Rusią Kijowską

Ruś Kijowska, której państwowość ukształtowała się w X wieku, upadła w XIII wieku pod ciosami Mongołów, ale zanim to nastąpiło, dała początek licznym na wpół niezależnym tworom politycznym. Najpotężniejszymi z nich były Księstwo Halicko-Wołyńskie, położone na obszarze dzisiejszej Ukrainy i południowej Białorusi; Wielki Nowogród (Republika Nowogrodzka), obejmujący północno-zachodnie obszary dawnego Księstwa Kijowskiego; oraz Księstwo Włodzimierskie – później Moskiewskie, położone w północno-wschodniej części dawnego Księstwa Kijowskiego – istniejące na obszarze stanowiącym historyczny rdzeń współczesnej Rosji.

Mapa Rusi Kijowskiej w 1237 roku.

Rosjanie istotnie mogą odwoływać się do tradycji Rusi Kijowskiej, poszukując początków swojej religii, pisanego języka, literatury, sztuki prawa i – co było niezmiernie ważne w okresie przednowożytnym – dynastii panującej. Jednak ich wysiłki mające na celu zawłaszczenie tej tradycji jako źródła, z którego wywodzi się ich tożsamość narodowa, język i kultura ludowa, okazały się bardziej problematyczne. Podróżnicy przybywający z Moskwy i Sankt Petersburga przekonywali się, że mieszkańcy Kijowa i jego okolic mówili odmiennym językiem, śpiewali inne piosenki, a ich kultura dalece różniła się od rosyjskiej. Nie miało to jednak większego znaczenia, ponieważ już w XV wieku mit o genetycznych związkach Rosji łączących ją z Rusią Kijowską był głęboko zakorzeniony w świadomości rosyjskich elit.

Historyczne roszczenia

Początki tego mitu sięgają połowy XV wieku, na którą przy padają pierwsze lata istnienia Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (zwanego później Moskwą) jako niezależnego państwa. Jego twórcą był Iwan III Wielki, władca Moskwy, a zarazem jeden z wielu potomków książąt kijowskich, który zdołał sprawować władztwo moskiewskie nad ogromnym obszarem, rozciągającym się od Niżnego Nowogrodu na wschodzie po Nowogród Wielki (albo po prostu Nowogród) na zachodzie.

To właśnie w toku wojen, które Iwan toczył z Nowogrodem, jednym z państw dziedziczących tradycje Rusi Kijowskiej, narodził się mit związków genetycznych łączących Rosję z Rusią Kijowską, stanowiący początkowo podstawę do wysuwania dynastycznych pretensji. Iwan ogłosił, że jest spadkobiercą książąt kijowskich, wysuwając na tej podstawie roszczenia do władania Nowogrodem. W 1471 roku pokonał Nowogrodzian w bitwie nad Szełonią, a w 1478 roku narzucił swoje władztwo Republice Nowogrodzkiej. Niezależne państwo rosyjskie, zrodzone w walce Moskwy z Nowogrodem, powstało w wyniku zwycięstwa autorytaryzmu nad demokracją.

Zwycięstwo Iwana III odniesione nad Nowogrodzianami całkowicie uniezależniło go od chanów tatarskich, spadkobierców imperium mongolskiego, których zwierzchnictwo nad Księstwem Moskiewskim zaczęło stopniowo nabierać jedynie nominalnego charakteru. Tatarzy usiłowali uniemożliwić Iwanowi III podporządkowanie Nowogrodu, występując – co było dość ironiczne – w obronie rosyjskiej demokracji, jednak ponieśli porażkę i zostali zmuszeni do odwrotu.

Podbój Nowogrodu symbolizował także zwycięstwo pretensji dynastycznych Iwana, który występował jako jedyny prawowity spadkobierca książąt kijowskich. W następnych latach władca Moskwy będzie wielokrotnie wykorzystywał ten status, zagarniając coraz więcej ziem rosyjskich, ukraińskich i białoruskich. Potężny historyczny mit o związkach genetycznych dynastii rosyjskiej łączących ją z książętami Rusi Kijowskiej legł u podstaw polityki prowadzonej przez, od niedawna niezależną, Moskwę – polityki podboju.

Królowie królów

Iwan III był pierwszym władcą Moskwy posługującym się tytułem „cara”, którego europejskim odpowiednikiem jest słowo „cesarz”, oznaczające króla królów i wywodzące się od imienia Juliusza Cezara. Pierwszym władcą, który formalnie koronował się na cara, był jego wnuk Iwan Groźny. Iwan III pozostawił w spadku swojemu następcy nie tylko autorytarną instytucję władzy monarszej, którą jego wnukowi udało się przekształcić w swoistą formę tyranii, ale również mit o kijowskim rodowodzie władców Moskwy.

Iwan IV (Groźny) twierdził, że jest potomkiem cesarza rzymskiego Augusta, usiłując wykazać łączące ich więzy poprzez wskazanie na swoją genealogię wywodzącą się od książąt kijowskich, spokrewnionych z cesarzami bizantyńskimi, którzy z kolei mieli być spadkobiercami władców Rzymu. Iwan IV podejmował także starania, aby poszerzyć terytorium Księstwa Moskiewskiego o obszary położone poza granicami władztwa jego dziada.

W latach pięćdziesiątych XVI wieku Iwan IV podbił Chanat Kazański i Chanat Astrachański, które, tak jak Moskwa, były państwami sukcesyjnymi potężnego niegdyś imperium mongolskiego. Władca moskiewski w praktyce kancelaryjnej będzie odliczał oddzielnie lata swojego panowania jako władca chanatów Moskiewskiego, Kazańskiego i Astrachańskiego, wskazując, że podbój chanatów nadwołżańskich stanowił kluczowe osiągnięcie uzasadniające jego pretensje do tytułu carskiego.

Po podporządkowaniu sobie tych chanatów Iwan zwrócił się ku zachodowi, podejmując próbę dotarcia do wybrzeży Morza Bałtyckiego. Władca Moskwy zaangażował się w toczoną na lądzie wojnę z Wielkim Księstwem Litewskim, która rozgrywała się na obszarze dzisiejszych państw nadbałtyckich i Białorusi, niegdyś należących do potężnej Rusi Kijowskiej. Wysiłki Iwana IV mające na celu rozszerzenie władztwa Moskwy na zachód zakończyły się niepowodzeniem w konsekwencji porażki, jaką poniósł w wojnie inflanckiej (1558–1583), w której starł się z koalicją państw obejmującą Polskę i Litwę (Rzeczpospolita), Szwecję i Danię.

Wielka smuta i „zbieranie ziem ruskich”

Na początek XVII wieku przypada zdobycie Moskwy przez wojska polskie i ich sojuszników, którymi byli ukraińscy Kozacy. W czasach tej tak zwanej wielkiej smuty oraz w jej konsekwencji Moskwa odseparowała się od Kijowa, ziem ukraińskich i białoruskich, przecinając z nimi związki nie tylko polityczne, lecz także religijne. Moskale przestali uważać Kijowian za współwyznawców religii prawosławnej, twierdząc, że sprzeniewierzyli się ortodoksji, gdy przyjęli zwierzchnictwo katolickich królów i otworzyli się na wpływy Zachodu. W Moskwie, pokonanej na polu walki i osłabionej sporami wewnętrznymi, osłabło zafiksowanie na punkcie Kijowa, na jego historycznej roli i wysuwaniu roszczeń uzasadniających dalsze podboje. Był to jednak względnie krótkotrwały antrakt, a nie zakończenie imperialnego przedstawienia.

W XIX wieku rosyjscy historycy, w tym najbardziej wpływowy w tym gronie Wasilij Kluczewski, zaczęli twierdzić, że „zbieranie ziem ruskich”, czyli „ponowne zjednoczenie Rusi” po inwazji mongolskiej, zapoczątkowane przez książąt moskiewskich i następnie kontynuowane przez carów, stanowiło fundamentalny element procesu dziejowego Rosji. Taka interpretacja historii, tkwiąca korzeniami w micie o genetycznych związkach Rosji z Rusią Kijowską, miała znaleźć kulminację w tryumfalnym zjednoczeniu ziem ruskich w jedno państwo rosyjskie, czyli „jedyną i niepodzielną Rosję”. W opinii Kluczewskiego proces ten w dużej mierze dobiegł końca w połowie XIX wieku.

Historycy rosyjscy będący piewcami idei imperialnej za najważniejszy element tej zjednoczeniowej sagi uważali rozciągnięcie w połowie XVII wieku zwierzchnictwa Moskwy nad wschodnimi obszarami Ukrainy. Radzieccy spadkobiercy carskiej tradycji wypowiadali się w superlatywach o tym wydarzeniu, określając je mianem „ponownego zjednoczenia Ukrainy z Moskwą” – w praktyce utożsamiając kulminację ukraińskiej historii z pełnym zasymilowaniem się Ukrainy z Rosją. Wielu ukraińskich historyków określało owo „ponowne zjednoczenie” mianem sojuszu wojskowego, unią personalną, a nawet jawnym podbojem.

Narodziny współczesnej Ukrainy

Jednym ze skutków wojny inflanckiej przegranej przez Iwana Groźnego w XVI wieku było zawarcie w obliczu zagrożenia moskiewskiego unii pomiędzy Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim, w skład którego wchodziły ziemie ukraińskie i białoruskie. Na mocy unii lubelskiej (1569 r.) powstała polsko-litewska Rzeczpospolita, wczesnonowożytne państwo z ograniczoną władzą królewską i silnym parlamentem (sejmem) oraz lokalnymi sejmikami. Jednym z warunków unii lubelskiej było przyłączenie Ukrainy i Kijowa do Polski, natomiast ziemie białoruskie pozostały w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podział ten odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu się współcześnie oddzielnych narodowości ukraińskiej i białoruskiej.

Czołową rolę w kształtowaniu się współczesnej Ukrainy odegrali Kozacy, wolni ludzie i zbiegli chłopi pańszczyźniani, którzy pod koniec XVI wieku stali się potężną siłą militarną, z bazą operacyjną na obszarze „ziemi niczyjej”, rozciągającej się pomiędzy Królestwem Polskim a Chanatem Krymskim, który był jednym z dalekich krewniaków imperium mongolskiego. W 1648 roku pod przewodem swojego dowódcy, hetmana Bohdana Chmielnickiego Kozacy zbuntowali się przeciwko polskiemu panowaniu, usiłując wywalczyć dla siebie, jako dla stanu społecznego, prawa polityczne oraz swobodę praktykowania religii prawosławnej. Ta krwawa rewolta, wśród ofiar której znaleźli się ukraińscy Żydzi, znalazła kulminację w czasie, gdy powstało państwo kozackie.

Nowo powstałe państwo potrzebowało sojuszników, aby móc się oprzeć wystawionym przeciwko niemu przeważającym siłom polsko-litewskim. Po ponad 5 latach działań wojennych Chmielnicki wszedł w sojusz z Moskwą, uznając zwierzchnictwo cara w zamian za udzielenie Ukrainie militarnego wsparcia w walce z jej wrogami. Układ został zawarty między Chmielnickim i pełnomocnikami carskimi w ukraińskim mieście Perejasław w 1654 roku.

Kiedy Rosja stała się Rosją?

Bezpośrednim celem, jaki przyświecał Moskwie, gdy przystępowała do wojny z polsko-litewską Rzeczpospolitą, było odzyskanie ziem utraconych na rzecz Polski w czasach „wielkiej smuty”. Niemniej jednak w Moskwie wkrótce odżyła pamięć o ich kijowskim dziedzictwie, a ukraińscy wyznawcy prawosławia zostali uznani za współwyznawców. Ochrona prawosławnych współwyznawców przed zakusami katolickich władców polskich oraz powrót do idei związków dynastii moskiewskiej z Rusią Kijowską stały się przewodnimi hasłami, pod którymi Moskwa przystąpiła ponownie do ekspansji w kierunku zachodnim.

Polacy zostali przez Moskali szybko pokonani. Siły moskiewskie wtargnęły następnie na Białoruś, a na obszarze Ukrainy, w tym w Kijowie, rozmieszczono garnizony wojsk moskiewskich. Rozpoczął się długi okres podległości ukraińskiego państwa kozackiego inkorporowanego w skład Carstwa Moskiewskiego, któremu towarzyszyło naruszanie kozackich „praw i wolności”, stanowiących elementy ich demokratycznej kultury politycznej.

Elity ukraińskich Kozaków uznały taką sytuację za niemożliwą do zaakceptowania i w 1708 roku nowy hetman Iwan Mazepa poprowadził ich do buntu przeciwko moskiewskiemu carowi, którym wówczas był Piotr I. To właśnie Piotr zmienił nazwę władanego przezeń państwa, przemianowując Moskwę na Rosję, co stanowiło nawiązanie do greckiej nazwy Rusi używanej w Bizancjum, jak również proklamował w 1721 roku powstanie Cesarstwa Rosyjskiego.

Mazepa dołączył do sił króla Szwecji Karola XII jedynie po to, żeby ponieść klęskę wraz ze swoim nowym protektorem w bitwie pod Połtawą (1709 r.), stoczoną w samym sercu ziem ukraińskiej Kozaczyzny. Zwycięstwo Moskwy w tej bitwie utorowało drogę do ostatecznego tryumfu w wojnie północnej (1721 r.), gwałtownie wynosząc Cesarstwo Rosyjskie do pozycji europejskiej potęgi, z posiadłościami nad Bałtykiem i w regionie Europy Środkowej, w którym polsko-litewska Rzeczpospolita została zredukowana do de facto rosyjskiego protektoratu. Na obszarze Ukrainy Piotr ograniczył autonomię Kozaków, znosząc urząd hetmana i podporządkowując państwo kozackie, przez historyków określane mianem Hetmanatu, jurysdykcji rosyjskiego ciała administracyjnego, któremu nadano nazwę Kolegium Małorosyjskie.

Odzyskałam, co zostało oderwane

Cesarzowa Katarzyna II, która władała w latach 1762–1796, dokończyła dzieła destrukcji Hetmanatu i pełnej integracji kozackiej państwowości z Cesarstwem Rosyjskim, które odziedziczyła po Piotrze I. Proces ten dobiegł końca podczas wojen rosyjsko-tureckich toczonych pod koniec XVIII wieku, w wyniku których znaczne połacie obszarów dzisiejszej południowej Ukrainy znalazły się pod rosyjskim panowaniem. Po aneksji Krymu zniknęło zagrożenie na jazdami krymskich Tatarów, a w związku z tym zniknęły wszelkie powody, aby tolerować ukraińskich Kozaków i ich demokratyczne instytucje. Pułki kozackie wcielono do cesarskiej armii rosyjskiej, a ostatnie instytucje kozackiej autonomii zostały zlikwidowane po ataku Rosjan na Sicz Zaporoską, zlokalizowaną w południowej części obwodu Dniepru (1775 r.).

W wyniku trzech rozbiorów Polski Katarzyna przyłączyła do Rosji całą Białoruś oraz większość ziem ukraińskich. Z okazji II rozbioru Polski, dokonanego w 1792 roku, cesarzowa kazała wybić medal pamiątkowy z inskrypcją Ottorżiennaja wozwratich (Odzyskałam, co zostało oderwane). Określenia tego użyto ponownie w stosunku do ziem, które niegdyś należały do państwa kijowskiego. Cały obszar Ukrainy, pozostający wcześniej we władaniu Kozaków lub Polaków, z wyjątkiem terytoriów, które w wyniku rozbiorów przypadły w udziale Monarchii Habsburgów, zostały włączone do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego zwykłe prowincje, pozbawione wszelkich praw i przywilejów.

Kozaczyzna, wraz z jej państwowością i instytucjami, przestała istnieć. Lecz nie przeminęła o niej pamięć. W XIX wieku pamięć ta miała się stać potężnym instrumentem w rękach twórców współczesnego narodu ukraińskiego. Mieli oni stworzyć nowy ukraiński hymn, zaczynający się od słów „Jeszcze nie umarła Ukraina”. Od nosiły się one do narodu, który istniał nadal, pomimo zniszczenia jego duchowej świątyni – państwa kozackiego.

Cmentarz dziewic

W latach 2002–2005 w mieście Niżny Tagił zabijano młode dziewczyny. Ofiary grzebano w lesie koło wsi Levikha. Miejsce to nazywa się dziś cmentarzem dziewic.

Gdy w mieście zaczęły ginąć dziewczyny, ich rodziny zgłaszały ten fakt służbom. Ale stróże prawa nie traktowali tych zgłoszeń poważnie, twierdząc, że młode kobiety najprawdopodobniej „uciekły z domu” lub „pobawią się trochę i wrócą, jak im się skończą pieniądze”. Dopiero w 2007 roku, gdy znaleziono pierwsze zwłoki, milicja wszczęła dochodzenie. Wkrótce zaczęto odkrywać kolejne szczątki….

Stolica prostytucji

Sprawcami tych zbrodni byli właściciele lokalnego burdelu. Siłą wciągali dziewczyny do „biznesu”. Ofiary były bite i gwałcone. Wiele godziło się rozpocząć pracę jako prostytutki. Te, które nie akceptowały tej wątpliwej propozycji współpracy, zabijano w obawie, że sprawa wyjdzie na jaw.

W pierwszej dekadzie XXI wieku burdele były lukratywnym biznesem. Mieszkańcy Niżnego Tagiła powiedzieli dziennikarce Olesi Ostapczuk, że wówczas ich miasto uważano za stolicę prostytucji. – Wyobraźcie sobie, że w każdej lokalnej gazecie była reklama usług seksualnych pod przykrywką całodobowej dostawy jedzenia i napojów – mówi dziennikarz Walerij Klimcew, który pracował wtedy w redakcji gazety „Tagilskij raboczij”. – Właściciele lokalnych burdeli wielokrotnie mówili mi, że do ich lokali przyjeżdżali nawet klienci z Moskwy, bo poziom i różnorodność usług był wyższy niż w stolicy. Mieszkańcy Niżnego Tagiła powiedzieli dziennikarce Olesi Ostapczuk, że wówczas ich miasto uważano za stolicę prostytucji.

Dla mężczyzn z Niżnego Tagiła i okolic wynajęcie prostytutki oraz picie alkoholu były jednymi z nielicznych rozrywek. – Wielu facetów było stać na opłacenie usług prostytutki – wyjaśnia Aleksander Ancyferow, ówczesny zastępca szefa wydziału do walki z przestępczością zorganizowaną w obwodzie swierdłowskim. – Ceny nie były wygórowane, więc nawet robotnicy hut mogli sobie na to pozwolić. Do tej prosperity doprowadziło ożywienie gospodarcze wynikające z wysokich cen gazu i ropy. Pojawił się popyt na rozrywki.

Prowadzenie domu publicznego zwyczajnie się więc opłacało. Niektórzy przedsiębiorcy byli gotowi zrobić wszystko dla wysokich zarobków. Nawet zabić…

Początki „biznesu”

Rozpoczęcie działalności krwawego biznesu nastąpiło wiosną 2004 roku, gdy z więzienia wrócił 28-letni Igor Mieliżenkow. Od razu skierował kroki ku swojemu koledze. Był to przyszły herszt gangu Eduard Czudinow, który pracował w państwowej firmie handlującej kolorowymi metalami. Czudinow sprzedawał część towaru na lewo i nieźle zarabiał, ale chciał więcej. Dlatego wspólnie z Igorem Mieliżenkowym postanowił kupić dobrze prosperującą agencję towarzyską „Fieja” (Czarodziejka) wraz z bazą jej klientów. Wspólnicy zaangażowali do biznesu rodzinę i przyjaciół.

W chwili otwarcia „przedsiębiorstwa” Eduard Czudinow i jego młodszy brat Dmitrij, który także pracował w „Fieji”, już mieli krew na rękach. W listopadzie 2002 roku Eduard usiłował zgwałcić 17-letnią Ksienię Fiodorową. Dziewczyna zagroziła, że pójdzie z tym na milicję. Opowiedziała o tym zajściu swojej 23-letniej koleżance Oksanie Niemytowej. Aby nie dopuścić do ujawnienia przestępstwa, Dmitrij i Eduard zamordowali je obie, a potem zakopali ciała w lesie niedaleko wsi Levikha. Rodzice ofiar złożyli doniesienie o zaginięciu córek, ale usłyszeli od milicjanta: „Pohulają i wrócą”.

Znikające dziewczyny

Biznes od razu przyniósł pokaźne dochody, więc Czudinow z przyjaciółmi zaczęli werbować kolejne dziewczyny. Wabikiem dla nich miał być najprzystojniejszy z całego gangu – Mark Kustowski, przyjaciel Eduarda. Mark poznawał potencjalne pracownice w miejscach publicznych – najczęściej w parkach. Czarował je i zapraszał na piknik bądź spotkanie przy grillu.

Podczas tych imprez dziewczyny były bite, gwałcone i przywiązywane do kaloryferów. W ten sposób gangsterzy chcieli je zastraszyć i zmusić do prostytucji. Wiele się na to godziło. Wówczas kwaterowano je w wynajętym mieszkaniu. Dziewczyny obsługiwały klientów. Cena za usługę wynosiła 500 rubli, prostytutka miała otrzymywać z tego 150, ale w praktyce pozbawiano ją pieniędzy za rzekome przewinienia. Te, które nie godziły się na współpracę, były zabijane.

W ten sposób do mieszkania Kustowskiego zostały zwabione 13-letnia Wika Juszkowa i 15-letnia Ola Bubnowa. Kustowski i jego przyjaciel nazwiskiem Artiugin zgwałcili je, potem zabili i wywieźli do lasu w bagażniku samochodu. Także i tym razem milicja nie zareagowała na zgłoszenie rodziców ofiar, tym bardziej że matka Oli Bubnowej otrzymała od córki list, w którym ta informowała ją o swoim wyjeździe: „Mamusiu, pojechałam z przyjaciółmi do Moskwy, wracam za tydzień”. – Nie uwierzyłam w ten list. Jaka u licha Moskwa?! Ola nie miała przy sobie pieniędzy i dokumentów – mówiła matka dziewczyny.

Milicji bałam się nie mniej niż przestępców

W listopadzie 2004 roku Mark Kustowski usiłował oczarować 16-letnie bliźniaczki Irinę i Marinę Kuzminych. Dziewczyny były sierotami i mieszkały z pełnoletnią kuzynką. Rozsądna Marina nie dała się zwieść, ale bardziej romantyczna Irina zgodziła się pójść na randkę z nowo poznanym mężczyzną. Przystojny i szarmancki Kustowski jawił się jej jako książę z bajki. Dziewczyna nie wróciła do domu, więc Marina i kuzynka zgłosiły jej zaginięcie. Nikt jednak nie szukał Iriny.

Pewnego dnia Marinę zaproszono na posterunek milicji. Tam funkcjonariusz krzyczał na nią. Domagał się, by powiedziała, gdzie ukrywa się jej siostra, i groził, że zostanie zgwałcona, jeśli nie powie mu prawdy. – Cała się trzęsłam, gdy wychodziłam z milicji – powiedziała Marina dziennikarce Olesi Ostapczuk. – W domu nie mogłam przestać płakać. Szczerze mówiąc, wtedy milicji bałam się nie mniej niż przestępców.

W styczniu 2005 roku 13-letnia Eugenia Konstantinowa, sierota z domu dziecka, została zamordowana przez Eduarda Czudinowa. Jej zaginięcie nie zostało zgłoszone. A to dlatego, że w przeszłości dziewczyna wielokrotnie uciekała z placówki. W kwietniu jej ciało zostało znalezione w rowie. Wszczęto dochodzenie w sprawie jej śmierci, ale nikt nie przykładał się do sprawy.

Wyrok dla sprawców

Przestępcy czuli się bezkarni. W pewnym momencie rozzuchwalili się na tyle, że przestali zakopywać ciała swoich ofiar. Jedynie przysypywali je liśćmi i gałęziami. Dlatego 1 lutego 2007 roku rozkładające się ciała znalazł spacerowicz. Przerażony zadzwonił na milicję. Przybyli na miejsce funkcjonariusze odkryli więcej ciał. Ogólna liczba ofiar wyniosła 30.

W Niżnym Tagile wybuchł skandal. Władze chciały jak najszybciej rozwiązać sprawę, dlatego powierzono ją młodemu śledczemu Aleksandrowi Jegorowowi. Funkcjonariusz połączył w całość wątki związane z zaginięciem dziewczyn. Dzięki swoim informatorom w środowisku przestępczym dowiedział się o niejakim „Ediku” (pieszczotliwe określenie Eduarda) – okrutnym i wpływowym sutenerze.

Dzięki pracy Jegorowa w lutym 2008 roku zapadł wyrok w sprawie tego okrutnego przestępstwa. Czudinow jako herszt bandy otrzymał dożywocie, najwyższą obowiązującą w Rosji karę. Marka Kustowskiego skazano na 24 lata więzienia, Dmitrija Czudinowa – na 21. Pozostali usłyszeli wyroki od 10 do 22 lat.