Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Kulturoznawstwo. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Kulturoznawstwo. Pokaż wszystkie posty

15 lis 2026

Masakra nankińska


13 grudnia 1937 roku – po zdobyciu miasta Nankin w Chinach, armia japońskia pod dowództwem generała Iwane Matsui rozpoczęła masakrę na ludności chińskiej. Przypuszcza się, że od grudnia 1937 do stycznia 1938 r., śmierć poniosło wówczas od 50 tys. do 400 tys. osób. Japonia oficjalnie nigdy nie przeprosiła za te zbrodnie. To wydarzenie na zawsze zmieniło stosunki chińsko-japońskie i do tej pory jest jednym z największych punktów spornych w relacjach obu państw.

Po incydencie mukdeńskim 18 września 1931 Japonia zajęła Mandżurię. Utworzono z niej marionetkowe państwo zwane Mandżukuo, na czele którego Japończycy postawili Puyi, ostatniego cesarza Chin z mandżurskiej dynastii Qing, jednak rzeczywistą władzę posiadały tylko japońskie władze okupacyjne. Cesarstwo Japońskie dążyło do dalszej ekspansji w tym regionie. Od 1927 Nankin został siedzibą rządu Kuomintangu. W tym samym roku komuniści rozpoczęli zbrojne powstanie, co doprowadziło do wybuchu wojny pomiędzy rządem Czang Kaj-szeka a komunistyczną partią Mao Tse-tunga. Japonia postanowiła wykorzystać ten polityczny zamęt w Chinach

7 lipca 1937 roku japońskie wojsko zajęło zwrotnicę kolejową w pobliżu Pekinu jako karę za niespełnienie ich żądań i sprowokowali Chińczyków do ataku. Dlaczego Japonia w ogóle zajęła tę zwrotnicę oraz most Marco Polo? Oskarżyli stronę chińską o porwanie jednego z japońskich żołnierzy i przetrzymywanie go w pobliskiej twierdzy Wanping. Chcieli więc wkroczyć tam i przeszukać teren w poszukiwaniu swojego żołnierza, na co kategorycznie nie zgodziła się armia Kuomintangu. Japonia zaczęła więc kawałek po kawałku zajmować sporne tereny, na co Chińczycy odpowiedzieli zdecydowanym ogniem.

Jak się później okazało, ten brakujący japoński żołnierz nie został wcale porwany przez Chińczyków – brakujący szeregowiec po prostu oddalił się od oddziału “za swoją potrzebą” i potem do niego wrócił. Było już jednak za późno na cokolwiek, konflikt rozpoczął się na dobre. Rzekome ostrzelanie japońskich oddziałów przez komunistów na moście Marco Polo koło Pekinu dało pretekst do inwazji na Chiny, co przerodziło się w II wojnę chińsko-japońską.

Kampania, której trwanie japoński szef sztabu Sugiyama Hajime przepowiadał na trzy miesiące, okazała się przedsięwzięciem nadspodziewanie ciężkim. Nowa armia chińska, tworzona przez Czang Kaj-szeka przy pomocy oficerów niemieckich, choć ustępująca znacznie japońskiej pod względem wyszkolenia i uzbrojenia, broniła się ze wszystkich sił.

W Szanghaju wspierani przez mieszkańców żołnierze chińscy stawiali opór przez trzy miesiące, aż do listopada, czyli przez czas, który według Tokio miał wystarczyć do złamania całego ogromnego kraju. Szanghaj w trakcie oblężenia został niemalże całkowicie zniszczony wskutek nalotów. Ostatecznie miasto padło 11 listopada 1937, a wojska japońskie skierowały się na Nankin.


Tu znajdowała się relikwia narodowa, grób Sun Yat-sena – przywódcy kuomintangowskiej rewolucji. Po upadku długo broniącego się Szanghaju miasto stanęło w obliczu bezpośredniej inwazji. Nadzorujący ewakuację centralnych instytucji, bezcennych skarbów kultury i złota Czang Kaj-szek po długich wahaniach zarządził obronę stolicy, choć jako głównodowodzący nie zamierzał się w niej zamykać.

Na czele garnizonu stanął generał Dang Shengshi, który publicznie zapowiedział, że zwycięży lub zginie, w skierowanym zaś do żołnierzy rozkazie oznajmił, iż “nasza armia musi walczyć tak, by bronić każdego skrawka ziemi. Jeśli ktokolwiek nie wypełni tego rozkazu i się wycofa, zostanie surowo ukarany”. Rzeczywistość wyglądała jednak zupełnie inaczej..

Przez miasto przeciągały stale kolumny pokonanych, często zdemoralizowanych wojsk chińskich, którym niełatwo było przywrócić wartość bojową. 7 grudnia miał miejsce silny nalot japoński, informacje o opuszczeniu stolicy przez Czanga (odleciał wraz z żoną 8 grudnia) spotęgowały tylko panikę. Według niektórych autorów, chińską metropolię opuściła niemal połowa mieszkańców, ale ciągły napływ uchodźców przywrócił dawną liczbę ludności, która sięgała siedmiuset tysięcy.

Na początku grudnia Japońska Armia Centralnych Chin była już na przedmieściach Nankinu. 9 grudnia japońscy wojskowi wystosowali propozycję, by miasto poddało się w ciągu 24 godzin. Zrzucono deszcz japońskich ulotek, w których generał Iwane Matsui zapowiadał, że będzie “surowy i bezwzględny dla stawiających opór” ale “życzliwy i wspaniałomyślny dla niewalczących oraz dla żołnierzy chińskich, którzy nie podejmą wrogich kroków wobec Japonii”. Kapitulować należało do następnego dnia, inaczej miały zostać “otwarte wrota wszelkim okropnościom wojny”.


Generał Dang formalnie zignorował ultimatum, ale po cichu – wspierany przez obecnych w Nankinie cudzoziemców, którzy chcieli uniknąć oblężenia – starał się wynegocjować rozejm. Zdało się to na nic, przemówiła więc ciężka artyleria i bomby, które do tego stopnia złamały chińskiego dowódcę, że wydał rozkaz odwrotu i w nocy z 11 na 12 grudnia zbiegł na drugi brzeg Yangzi do Pukou, gdzie i tak już wdzierali się Japończycy.

Naloty zniszczyły mosty. W ciemnościach, oświetlonych przez płomienie (w bramie Ichang, będącej główną arterią ewakuacyjną, nastąpiła eksplozja amunicji) rozgrywały się dantejskie sceny.

Po długotrwałym ostrzale z ciężkiej artylerii oraz ciągłych nalotach bombowych 12 grudnia broniące się jeszcze wojska chińskie wycofały się na drugi brzeg rzeki Jangcy. Część z nich porzuciła broń oraz mundury i skryła się wśród cywilów. Inni schronili się w Międzynarodowych Strefach Bezpieczeństwa.

13 grudnia Japończycy wkroczyli do Nankinu. Rozpoczęła się rzeź jeńców wojennych i ludności cywilnej. Przez prawie sześć tygodni w mieście grupy zdemoralizowanych i pijanych żołnierzy siały powszechny terror – gwałcili, rabowali i mordowali.


Japońscy żołnierze urządzali sobie zawody polegające na ścinaniu głów samurajskim mieczem. Dla zabawy podpalali żywcem tysiące ofiar a gdy im się to znudziło, to pozostałą przy życiu ludność cywilną zakopywali żywcem. Japończycy dopuścili się nawet do 80 tysięcy gwałtów. Większość chińskich kobiet stała się przedmiotem brutalnych gwałtów zbiorowych na oczach ich dzieci i mężów. Często wciskano im do ciała kije, bagnety i inne przedmioty.

Nie oszczędzono nawet małych dziewczynek (w wieku 5-13 lat, które po gwałtach palono żywcem lub wysyłano do domów publicznych gdzie dokonywano kolejnych gwałtów. Najgorszy los jednak czekał nastoletnie dziewczęta – te wg. odtajnionych dokumentów były gwałcone nawet po 20 razy w ciągu doby, okaleczano je, kazano jeść odchody żołnierzy, po czym bito je do nieprzytomności, a dopiero następnie “okazywano im łaskę” i wysyłano do domów uciech dla żołnierzy.


Zdemoralizowane wojsko rewidowało każdego przechodnia, jaki im się nawinął. Kto nie miał żadnych kosztowności lub pieniędzy, był z miejsca zabijany bagnetem lub samurajskim mieczem. Włamania do mieszkań i rabowanie wszystkiego co się da wtopiło się w codzienne wydarzenia.

W Nankinie mieszkało wielu obcokrajowców, w tym zachodni misjonarze. Wielu z nich było naocznymi świadkami tragedii ludności chińskiej. Dzięki nim istnieją świadectwa tych zbrodni, np. zapiski Johna Rabe oraz Minnie Vautrin. Jednemu z księży, Johnowi Magee, udało się nakręcić film i zrobić zdjęcia dokumentujące zdarzenia nankińskie. W ambasadach, a głównie w dwóch: amerykańskiej i niemieckiej, utworzono tzw. Międzynarodowe Strefy Bezpieczeństwa, gdzie chronili się ocalali z masakry. Przypuszcza się, że w okresie masakry nankińskiej życie straciło nawet 400 tysięcy ludzi. Nankin stał się później stolicą marionetkowego państwa chińskiego, rządzonego przez chińskiego kolaboranta Wang Jingweia

Oficjalnie Japonia nie przeprosiła za zbrodnie popełnione w Chinach w tamtym okresie, niektórzy japońscy eksperci starali się też np. manipulować danymi nt. masakry, sprowadzając tym samym liczbę ofiar do kilkunastu tysięcy.

Iwane Matsui (1878 – 1948)

Po kapitulacji Japonii w II wojnie światowej wielu zbrodniarzy, w tym Iwane Matsui odpowiedzialnych za masakrę zostało postawionych przed Międzynarodowym Trybunałem Do Spraw Dalekiego Wschodu w Tokio pod zarzutem dopuszczania się zbrodni ludobójstwa.

Matsui oskarżono go o zbrodnię wojenną oraz niepodjęcie żadnych kroków zmierzających do powstrzymania rzezi cywilów i jeńców wojennych w Nankinie. Matsui jako triumfator wjechał do Nankinu 17 grudnia i pozostał tam przez ok. 5-7 dni.

Przez ten czas wiedział o zbrodniach dokonywanych przez jego żołnierzy i nic z tym nie zrobił, pozwalając tym samym na dalsze ludobójstwo. Został uznany za winnego zbrodni i skazany na powieszenie, wyrok wykonano w tokijskim więzieniu Sugamo – w chwili śmierci miał 70 lat.

Dokładna liczba ofiar do dziś jest przedmiotem sporów, rzutujących na stosunki chińsko-japońskie. Japońscy negacjoniści sprowadzają tę liczbę do kilku tysięcy, a nawet kilkuset ofiar. Japońskie dokumenty informują o 227,4 tys. pogrzebanych ofiar. Przypuszcza się jednak, że resztę ciał pogrzebały rodziny lub spalili na stosie japońscy żołnierze. Iris Chang w pracy „The Rape of Nanking. The Forgotten Holocaust of World War II” z 1997 roku, przypuszcza, że po uwzględnieniu tych ofiar łączna liczba zamordowanych wyniesie około 350 tysięcy.


Obecnie w Nankinie stoi mauzoleum ofiar masakry. Po wojnie kontrowersje zaczęło wzbudzać przedstawianie zarówno tej, jak i innych zbrodni wojennych w japońskich podręcznikach do historii. Po wygraniu wyborów w 1955 przez Partię Liberalno-Demokratyczną w Japonii zakazano pisania o zbrodni nankińskiej w szkolnych podręcznikach do historii. Spotkało się to z ostrą reakcją ze strony Chin i Tajwanu.

W kwietniu 2005 doszło w mieście Shenyang (północno-wschodnie Chiny) do antyjapońskich demonstracji, podczas których żądano wycofania obowiązujących w japońskich szkołach podręczników do historii, gdyż przedstawiają fałszywy obraz wojny.

Kumys



Kumys – sfermentowane mleko klaczy – był napojem, symbolem bogactwa i siły Mongołów. Co sprawiło, że stał się sercem ich imperium?

Przed wiekami, jeżeli spragnieni zawitalibyście latem do obozu Mongołów, prawdopodobieństwo, że zostaniecie poczęstowani kumysem, a nie wodą, było o wiele większe. Tak… kto miał wtedy wiele klaczy, ten był prawdziwie bogaty. Bo bez klaczy nie ma mleka. Sfermentowanego mleka.

Obieg klaczy i mleczny podatek
Zanim przejdziemy do degustacji samego kumysu, warto zatrzymać się przez chwilę przy mongolskiej polityce wewnętrznej dotyczącej gospodarowania klaczami. Kumys to bowiem sfermentowane, pochodzące od nich mleko. W tym zatem kontekście warto prześledzić coś, co moglibyśmy określić jako obieg klaczy — taki swoisty mleczny system redystrybucji dóbr.

Mongołowie byli zobowiązani do zapłaty podatku mlecznego na rzecz chana. Na przykład Wilhelm z Rubruk, flamandzki misjonarz i podróżnik, zostawił nam informację, że chociażby Batu-chan otrzymywał od 30 ludzi (zamieszkujących w odległości jednego dnia od obozu) mleko od 100 klaczy. Sama ta ilość daje aż 3000 „porcji”.

Specyficzną zaś formą organizacji mongolskiej gospodarki był system wypożyczania klaczy. Niżsi rangą hodowcy musieli pożyczać swoje klacze mongolskim wodzom. Z kolei ci wypożyczali swoje samemu chanowi. A taka pożyczka „opiewała” na rok lub nawet dłużej. Klacze zaś, jak i inne zwierzęta należące do elit, były oznaczone w specjalny sposób — nosiły znaki rodowe zwane tamga. Stanowiły one zabezpieczenie. Jeżeli ktoś odważył się ukraść tak oznakowane zwierzę, marny był jego los — taki nikczemny czyn karano śmiercią.


Wróćmy jednak do obiegu klaczy. Nadmierne ich skupienie na jednym obszarze z pewnością skutkowałoby nadmiernym wyeksploatowaniem pastwisk. Trzeba było je zatem rozproszyć. I tutaj zaczynał się ruch klaczy w drugą stronę, co czynili przede wszystkim bogaci hodowcy. Otóż rozpraszali je, przekazując pod opiekę biedniejszym, którzy dołączali je do swoich znacznie mniejszych stad. Tacy ubożsi pasterze mieli obowiązek dojenia klaczy, a część uzyskanej produkcji po prostu przekazywali wertykalnie „do góry”. Dzięki temu łatwiej im było związać koniec z końcem. Chanowie zaś rozdawali otrzymane mleko m.in. w trakcie świąt kumysu, o których będzie później mowa. W jednym sezonie od jednej klaczy można było uzyskać aż 1500 litrów mleka!

Na wakacjach politykujemy i… kumys pijemy
Kumys znany był także jako ajrag. Jak pisze Marie Favereau: „Przygotowanie tego napoju wymagało doświadczenia, umiejętności i cierpliwości, ponieważ wiązało się z wielogodzinnym mieszaniem lub ubijaniem surowego mleka klaczy. Zadanie to, ze względu na jego symboliczne znaczenie, mogli wykonywać wyłącznie mężczyźni”. Był on przez Mongołów — i wciąż jest — niezwykle wysoko ceniony. Na tyle, że celebrowano go nawet specjalnymi świętami. Na produkcję tego napoju przeznaczano zdecydowaną większość uzyskanego mleka.

W okresie dojenia dla źrebiąt przekazywano połowę mleka, natomiast reszta w zdecydowanej większości szła na produkcję kumysu. Sam okres udoju, a także źrebienia, był w mongolskim roku szczególnie ważny. To wtedy bowiem tuczono konie i wielbłądy. I od maja aż do września stada miały wypoczywać. Natomiast karmiące klacze pozostawały na miejscu i nie wyruszały w podróż wraz z ordą chana. Zresztą i część samych Mongołów przeznaczała ten czas na wypoczynek, ale i na spotkania polityczne.

Inwestycja w mleko ze zmiennym oprocentowaniem
Zawartość alkoholu w kumysie wahała się od 1 do 2,5%, aczkolwiek wartość tę można było jeszcze podnieść — wystarczyło fermentować go nieco dłużej. Był na tyle popularnym napojem, że latem pito go chętniej od wody, w której, nawiasem mówiąc, mogło roić się od zanieczyszczeń. Stanowił zresztą sam w sobie dość istotny składnik mongolskiej diety. Natomiast zimą wielbiciele kumysu musieli obejść się smakiem. Warto tutaj również jako ciekawostkę dodać, że dorosły człowiek jest w stanie strawić około 10 litrów kumysu dziennie.

Kumys był i pozostał napojem mongolskich stepów
Istniały również pewne jego specjalne wersje. Dobrym przykładem jest tutaj kara kumys, czyli czarny kumys. Zawierał on większą ilość alkoholu — możliwe, że był to nawet swego rodzaju destylat. Nie każdy jednak mógł go skosztować. Tutaj trzeba było być chanem lub przynajmniej należeć do elit mongolskiego społeczeństwa. Receptura kara kumysu była zaś na tyle tajna, że do dzisiaj nie wiemy, z jakich dokładnie powstawał składników!

Mongołowie nie wylewali kumysu za kołnierz
Kiedy chan świętował w trakcie święta kumysu, tego napitku po prostu nie mogło zabraknąć — goście oczekiwali nieograniczonych jego ilości, w tym również czarnej wersji. A Mongołowie umieli świętować! Kronikarz Wilhelm z Rubruk wspominał o tym, iż w roku 1254, kiedy trwała feta zorganizowana przez chana Möngke, doliczył się aż 90 koni, które przywiozły 500 wozów wyładowanych mlekiem! A zaledwie pięć dni później liczby te się powtórzyły. W trakcie święta kumysu bowiem hodowcy masowo przybywali, by złożyć chanowi daninę.

Nawiasem mówiąc, właśnie w połowie XIII wieku znacznie zwiększyła się liczebność stad, a zatem i produkcja mleka. Kumysem raczono się, chociażby podczas zjazdów mongolskich rad, wielkich zgromadzeń zwanych kurułtajami. Często towarzyszyły im zabawy przy muzyce oraz imprezy towarzyszące w postaci wyścigów czy zawodów zapaśniczych. Zresztą kalendarz mongolski urządzano tak, by zarówno kurułtaje, jak i intronizacje przypadały właśnie w czasie święta kumysu. Sam napój wykorzystywany był również podczas różnego rodzaju rytuałów, którymi parali się mongolscy szamani.


Sfermentowane mleko = samo zdrowie!
Oprócz właściwości smakowych i „wyskokowych” nie można nie wspomnieć o tym, że kumys ma również liczne właściwości prozdrowotne, które wymienia Marie Favereau. Otóż napój ten zrobiony z mleka z czerwcowego udoju, „jest szczególnie bogaty w witaminę E, niacynę i kwas dehydroaskorbinowy (utlenioną postać witaminy C) […] Świeży kumys wzmacnia układ odpornościowy, działa profilaktycznie i wspomaga leczenie duru brzusznego, czerwonki oraz innych chorób, które występowały powszechnie w czasach ekspansji Mongołów. Ma również właściwości przeciwdrobnoustrojowe i do dziś stosuje się go do walki z zakażeniami bakteryjnymi”.

Wszystko to zaś było szczególnie istotne dla społeczeństwa mongolskiego ze względu na jego opartą głównie na mięsie dietę, która mogła przyczyniać się do zwiększonego poziomu kwasu moczowego w organizmie, a co za tym idzie — do występowania takich chorób, jak chociażby podagra. Wykorzystywano go również w leczeniu kamicy nerkowej. We wspomnianym wieku XIII, kiedy państwo mongolskie przeżywało swoisty mleczny boom gospodarczy, ponoć nie tylko rodziło się więcej dzieci, ale także były one zdrowsze. Nic zatem dziwnego, że Mongołom udało się zawojować tak dużą część ówczesnego świata!

Mit założycielski Rosji



Większość Rosjan uważa, że początki ich państwa i narodu należy wiązać ze stolicą Ukrainy – Kijowem. Czy te twierdzenia mają jakiekolwiek historyczne podstawy?

Większość Rosjan sądzi dziś, podobnie jak przed wiekami uważali ich przodkowie, że początki ich państwa i narodu należy wiązać z Kijowem, ośrodkiem średniowiecznej wspólnoty państwowej, którą historycy określają mianem Rusi Kijowskiej. Wspólnota ta skupiona była wokół dzisiejszej ukraińskiej stolicy, obejmując znaczny obszar współczesnej Ukrainy, Białorusi i europejskiej części Rosji.

Genetyczne związki z Rusią Kijowską
Ruś Kijowska, której państwowość ukształtowała się w X wieku, upadła w XIII wieku pod ciosami Mongołów, ale zanim to nastąpiło, dała początek licznym na wpół niezależnym tworom politycznym. Najpotężniejszymi z nich były Księstwo Halicko-Wołyńskie, położone na obszarze dzisiejszej Ukrainy i południowej Białorusi; Wielki Nowogród (Republika Nowogrodzka), obejmujący północno-zachodnie obszary dawnego Księstwa Kijowskiego; oraz Księstwo Włodzimierskie – później Moskiewskie, położone w północno-wschodniej części dawnego Księstwa Kijowskiego – istniejące na obszarze stanowiącym historyczny rdzeń współczesnej Rosji.

Mapa Rusi Kijowskiej w 1237 roku.

Rosjanie istotnie mogą odwoływać się do tradycji Rusi Kijowskiej, poszukując początków swojej religii, pisanego języka, literatury, sztuki prawa i – co było niezmiernie ważne w okresie przednowożytnym – dynastii panującej. Jednak ich wysiłki mające na celu zawłaszczenie tej tradycji jako źródła, z którego wywodzi się ich tożsamość narodowa, język i kultura ludowa, okazały się bardziej problematyczne. Podróżnicy przybywający z Moskwy i Sankt Petersburga przekonywali się, że mieszkańcy Kijowa i jego okolic mówili odmiennym językiem, śpiewali inne piosenki, a ich kultura dalece różniła się od rosyjskiej. Nie miało to jednak większego znaczenia, ponieważ już w XV wieku mit o genetycznych związkach Rosji łączących ją z Rusią Kijowską był głęboko zakorzeniony w świadomości rosyjskich elit.

Historyczne roszczenia
Początki tego mitu sięgają połowy XV wieku, na którą przy padają pierwsze lata istnienia Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (zwanego później Moskwą) jako niezależnego państwa. Jego twórcą był Iwan III Wielki, władca Moskwy, a zarazem jeden z wielu potomków książąt kijowskich, który zdołał sprawować władztwo moskiewskie nad ogromnym obszarem, rozciągającym się od Niżnego Nowogrodu na wschodzie po Nowogród Wielki (albo po prostu Nowogród) na zachodzie.

To właśnie w toku wojen, które Iwan toczył z Nowogrodem, jednym z państw dziedziczących tradycje Rusi Kijowskiej, narodził się mit związków genetycznych łączących Rosję z Rusią Kijowską, stanowiący początkowo podstawę do wysuwania dynastycznych pretensji. Iwan ogłosił, że jest spadkobiercą książąt kijowskich, wysuwając na tej podstawie roszczenia do władania Nowogrodem. W 1471 roku pokonał Nowogrodzian w bitwie nad Szełonią, a w 1478 roku narzucił swoje władztwo Republice Nowogrodzkiej. Niezależne państwo rosyjskie, zrodzone w walce Moskwy z Nowogrodem, powstało w wyniku zwycięstwa autorytaryzmu nad demokracją.

Zwycięstwo Iwana III odniesione nad Nowogrodzianami całkowicie uniezależniło go od chanów tatarskich, spadkobierców imperium mongolskiego, których zwierzchnictwo nad Księstwem Moskiewskim zaczęło stopniowo nabierać jedynie nominalnego charakteru. Tatarzy usiłowali uniemożliwić Iwanowi III podporządkowanie Nowogrodu, występując – co było dość ironiczne – w obronie rosyjskiej demokracji, jednak ponieśli porażkę i zostali zmuszeni do odwrotu.

Podbój Nowogrodu symbolizował także zwycięstwo pretensji dynastycznych Iwana, który występował jako jedyny prawowity spadkobierca książąt kijowskich. W następnych latach władca Moskwy będzie wielokrotnie wykorzystywał ten status, zagarniając coraz więcej ziem rosyjskich, ukraińskich i białoruskich. Potężny historyczny mit o związkach genetycznych dynastii rosyjskiej łączących ją z książętami Rusi Kijowskiej legł u podstaw polityki prowadzonej przez, od niedawna niezależną, Moskwę – polityki podboju.

Królowie królów
Iwan III był pierwszym władcą Moskwy posługującym się tytułem „cara”, którego europejskim odpowiednikiem jest słowo „cesarz”, oznaczające króla królów i wywodzące się od imienia Juliusza Cezara. Pierwszym władcą, który formalnie koronował się na cara, był jego wnuk Iwan Groźny. Iwan III pozostawił w spadku swojemu następcy nie tylko autorytarną instytucję władzy monarszej, którą jego wnukowi udało się przekształcić w swoistą formę tyranii, ale również mit o kijowskim rodowodzie władców Moskwy.

Iwan IV (Groźny) twierdził, że jest potomkiem cesarza rzymskiego Augusta, usiłując wykazać łączące ich więzy poprzez wskazanie na swoją genealogię wywodzącą się od książąt kijowskich, spokrewnionych z cesarzami bizantyńskimi, którzy z kolei mieli być spadkobiercami władców Rzymu. Iwan IV podejmował także starania, aby poszerzyć terytorium Księstwa Moskiewskiego o obszary położone poza granicami władztwa jego dziada.


W latach pięćdziesiątych XVI wieku Iwan IV podbił Chanat Kazański i Chanat Astrachański, które, tak jak Moskwa, były państwami sukcesyjnymi potężnego niegdyś imperium mongolskiego. Władca moskiewski w praktyce kancelaryjnej będzie odliczał oddzielnie lata swojego panowania jako władca chanatów Moskiewskiego, Kazańskiego i Astrachańskiego, wskazując, że podbój chanatów nadwołżańskich stanowił kluczowe osiągnięcie uzasadniające jego pretensje do tytułu carskiego.

Po podporządkowaniu sobie tych chanatów Iwan zwrócił się ku zachodowi, podejmując próbę dotarcia do wybrzeży Morza Bałtyckiego. Władca Moskwy zaangażował się w toczoną na lądzie wojnę z Wielkim Księstwem Litewskim, która rozgrywała się na obszarze dzisiejszych państw nadbałtyckich i Białorusi, niegdyś należących do potężnej Rusi Kijowskiej. Wysiłki Iwana IV mające na celu rozszerzenie władztwa Moskwy na zachód zakończyły się niepowodzeniem w konsekwencji porażki, jaką poniósł w wojnie inflanckiej (1558–1583), w której starł się z koalicją państw obejmującą Polskę i Litwę (Rzeczpospolita), Szwecję i Danię.

Wielka smuta i „zbieranie ziem ruskich”
Na początek XVII wieku przypada zdobycie Moskwy przez wojska polskie i ich sojuszników, którymi byli ukraińscy Kozacy. W czasach tej tak zwanej wielkiej smuty oraz w jej konsekwencji Moskwa odseparowała się od Kijowa, ziem ukraińskich i białoruskich, przecinając z nimi związki nie tylko polityczne, lecz także religijne. Moskale przestali uważać Kijowian za współwyznawców religii prawosławnej, twierdząc, że sprzeniewierzyli się ortodoksji, gdy przyjęli zwierzchnictwo katolickich królów i otworzyli się na wpływy Zachodu. W Moskwie, pokonanej na polu walki i osłabionej sporami wewnętrznymi, osłabło zafiksowanie na punkcie Kijowa, na jego historycznej roli i wysuwaniu roszczeń uzasadniających dalsze podboje. Był to jednak względnie krótkotrwały antrakt, a nie zakończenie imperialnego przedstawienia.

W XIX wieku rosyjscy historycy, w tym najbardziej wpływowy w tym gronie Wasilij Kluczewski, zaczęli twierdzić, że „zbieranie ziem ruskich”, czyli „ponowne zjednoczenie Rusi” po inwazji mongolskiej, zapoczątkowane przez książąt moskiewskich i następnie kontynuowane przez carów, stanowiło fundamentalny element procesu dziejowego Rosji. Taka interpretacja historii, tkwiąca korzeniami w micie o genetycznych związkach Rosji z Rusią Kijowską, miała znaleźć kulminację w tryumfalnym zjednoczeniu ziem ruskich w jedno państwo rosyjskie, czyli „jedyną i niepodzielną Rosję”. W opinii Kluczewskiego proces ten w dużej mierze dobiegł końca w połowie XIX wieku.

Historycy rosyjscy będący piewcami idei imperialnej za najważniejszy element tej zjednoczeniowej sagi uważali rozciągnięcie w połowie XVII wieku zwierzchnictwa Moskwy nad wschodnimi obszarami Ukrainy. Radzieccy spadkobiercy carskiej tradycji wypowiadali się w superlatywach o tym wydarzeniu, określając je mianem „ponownego zjednoczenia Ukrainy z Moskwą” – w praktyce utożsamiając kulminację ukraińskiej historii z pełnym zasymilowaniem się Ukrainy z Rosją. Wielu ukraińskich historyków określało owo „ponowne zjednoczenie” mianem sojuszu wojskowego, unią personalną, a nawet jawnym podbojem.

Narodziny współczesnej Ukrainy
Jednym ze skutków wojny inflanckiej przegranej przez Iwana Groźnego w XVI wieku było zawarcie w obliczu zagrożenia moskiewskiego unii pomiędzy Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim, w skład którego wchodziły ziemie ukraińskie i białoruskie. Na mocy unii lubelskiej (1569 r.) powstała polsko-litewska Rzeczpospolita, wczesnonowożytne państwo z ograniczoną władzą królewską i silnym parlamentem (sejmem) oraz lokalnymi sejmikami. Jednym z warunków unii lubelskiej było przyłączenie Ukrainy i Kijowa do Polski, natomiast ziemie białoruskie pozostały w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podział ten odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu się współcześnie oddzielnych narodowości ukraińskiej i białoruskiej.


Czołową rolę w kształtowaniu się współczesnej Ukrainy odegrali Kozacy, wolni ludzie i zbiegli chłopi pańszczyźniani, którzy pod koniec XVI wieku stali się potężną siłą militarną, z bazą operacyjną na obszarze „ziemi niczyjej”, rozciągającej się pomiędzy Królestwem Polskim a Chanatem Krymskim, który był jednym z dalekich krewniaków imperium mongolskiego. W 1648 roku pod przewodem swojego dowódcy, hetmana Bohdana Chmielnickiego Kozacy zbuntowali się przeciwko polskiemu panowaniu, usiłując wywalczyć dla siebie, jako dla stanu społecznego, prawa polityczne oraz swobodę praktykowania religii prawosławnej. Ta krwawa rewolta, wśród ofiar której znaleźli się ukraińscy Żydzi, znalazła kulminację w czasie, gdy powstało państwo kozackie.

Nowo powstałe państwo potrzebowało sojuszników, aby móc się oprzeć wystawionym przeciwko niemu przeważającym siłom polsko-litewskim. Po ponad 5 latach działań wojennych Chmielnicki wszedł w sojusz z Moskwą, uznając zwierzchnictwo cara w zamian za udzielenie Ukrainie militarnego wsparcia w walce z jej wrogami. Układ został zawarty między Chmielnickim i pełnomocnikami carskimi w ukraińskim mieście Perejasław w 1654 roku.

Kiedy Rosja stała się Rosją?
Bezpośrednim celem, jaki przyświecał Moskwie, gdy przystępowała do wojny z polsko-litewską Rzeczpospolitą, było odzyskanie ziem utraconych na rzecz Polski w czasach „wielkiej smuty”. Niemniej jednak w Moskwie wkrótce odżyła pamięć o ich kijowskim dziedzictwie, a ukraińscy wyznawcy prawosławia zostali uznani za współwyznawców. Ochrona prawosławnych współwyznawców przed zakusami katolickich władców polskich oraz powrót do idei związków dynastii moskiewskiej z Rusią Kijowską stały się przewodnimi hasłami, pod którymi Moskwa przystąpiła ponownie do ekspansji w kierunku zachodnim.

Polacy zostali przez Moskali szybko pokonani. Siły moskiewskie wtargnęły następnie na Białoruś, a na obszarze Ukrainy, w tym w Kijowie, rozmieszczono garnizony wojsk moskiewskich. Rozpoczął się długi okres podległości ukraińskiego państwa kozackiego inkorporowanego w skład Carstwa Moskiewskiego, któremu towarzyszyło naruszanie kozackich „praw i wolności”, stanowiących elementy ich demokratycznej kultury politycznej.

Elity ukraińskich Kozaków uznały taką sytuację za niemożliwą do zaakceptowania i w 1708 roku nowy hetman Iwan Mazepa poprowadził ich do buntu przeciwko moskiewskiemu carowi, którym wówczas był Piotr I. To właśnie Piotr zmienił nazwę władanego przezeń państwa, przemianowując Moskwę na Rosję, co stanowiło nawiązanie do greckiej nazwy Rusi używanej w Bizancjum, jak również proklamował w 1721 roku powstanie Cesarstwa Rosyjskiego.

Mazepa dołączył do sił króla Szwecji Karola XII jedynie po to, żeby ponieść klęskę wraz ze swoim nowym protektorem w bitwie pod Połtawą (1709 r.), stoczoną w samym sercu ziem ukraińskiej Kozaczyzny. Zwycięstwo Moskwy w tej bitwie utorowało drogę do ostatecznego tryumfu w wojnie północnej (1721 r.), gwałtownie wynosząc Cesarstwo Rosyjskie do pozycji europejskiej potęgi, z posiadłościami nad Bałtykiem i w regionie Europy Środkowej, w którym polsko-litewska Rzeczpospolita została zredukowana do de facto rosyjskiego protektoratu. Na obszarze Ukrainy Piotr ograniczył autonomię Kozaków, znosząc urząd hetmana i podporządkowując państwo kozackie, przez historyków określane mianem Hetmanatu, jurysdykcji rosyjskiego ciała administracyjnego, któremu nadano nazwę Kolegium Małorosyjskie.

Odzyskałam, co zostało oderwane
Cesarzowa Katarzyna II, która władała w latach 1762–1796, dokończyła dzieła destrukcji Hetmanatu i pełnej integracji kozackiej państwowości z Cesarstwem Rosyjskim, które odziedziczyła po Piotrze I. Proces ten dobiegł końca podczas wojen rosyjsko-tureckich toczonych pod koniec XVIII wieku, w wyniku których znaczne połacie obszarów dzisiejszej południowej Ukrainy znalazły się pod rosyjskim panowaniem. Po aneksji Krymu zniknęło zagrożenie na jazdami krymskich Tatarów, a w związku z tym zniknęły wszelkie powody, aby tolerować ukraińskich Kozaków i ich demokratyczne instytucje. Pułki kozackie wcielono do cesarskiej armii rosyjskiej, a ostatnie instytucje kozackiej autonomii zostały zlikwidowane po ataku Rosjan na Sicz Zaporoską, zlokalizowaną w południowej części obwodu Dniepru (1775 r.).


W wyniku trzech rozbiorów Polski Katarzyna przyłączyła do Rosji całą Białoruś oraz większość ziem ukraińskich. Z okazji II rozbioru Polski, dokonanego w 1792 roku, cesarzowa kazała wybić medal pamiątkowy z inskrypcją Ottorżiennaja wozwratich (Odzyskałam, co zostało oderwane). Określenia tego użyto ponownie w stosunku do ziem, które niegdyś należały do państwa kijowskiego. Cały obszar Ukrainy, pozostający wcześniej we władaniu Kozaków lub Polaków, z wyjątkiem terytoriów, które w wyniku rozbiorów przypadły w udziale Monarchii Habsburgów, zostały włączone do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego zwykłe prowincje, pozbawione wszelkich praw i przywilejów.

Kozaczyzna, wraz z jej państwowością i instytucjami, przestała istnieć. Lecz nie przeminęła o niej pamięć. W XIX wieku pamięć ta miała się stać potężnym instrumentem w rękach twórców współczesnego narodu ukraińskiego. Mieli oni stworzyć nowy ukraiński hymn, zaczynający się od słów „Jeszcze nie umarła Ukraina”. Od nosiły się one do narodu, który istniał nadal, pomimo zniszczenia jego duchowej świątyni – państwa kozackiego.

Cmentarz dziewic



W latach 2002–2005 w mieście Niżny Tagił zabijano młode dziewczyny. Ofiary grzebano w lesie koło wsi Levikha. Miejsce to nazywa się dziś cmentarzem dziewic.

Gdy w mieście zaczęły ginąć dziewczyny, ich rodziny zgłaszały ten fakt służbom. Ale stróże prawa nie traktowali tych zgłoszeń poważnie, twierdząc, że młode kobiety najprawdopodobniej „uciekły z domu” lub „pobawią się trochę i wrócą, jak im się skończą pieniądze”. Dopiero w 2007 roku, gdy znaleziono pierwsze zwłoki, milicja wszczęła dochodzenie. Wkrótce zaczęto odkrywać kolejne szczątki….

Stolica prostytucji
Sprawcami tych zbrodni byli właściciele lokalnego burdelu. Siłą wciągali dziewczyny do „biznesu”. Ofiary były bite i gwałcone. Wiele godziło się rozpocząć pracę jako prostytutki. Te, które nie akceptowały tej wątpliwej propozycji współpracy, zabijano w obawie, że sprawa wyjdzie na jaw.

W pierwszej dekadzie XXI wieku burdele były lukratywnym biznesem. Mieszkańcy Niżnego Tagiła powiedzieli dziennikarce Olesi Ostapczuk, że wówczas ich miasto uważano za stolicę prostytucji. – Wyobraźcie sobie, że w każdej lokalnej gazecie była reklama usług seksualnych pod przykrywką całodobowej dostawy jedzenia i napojów – mówi dziennikarz Walerij Klimcew, który pracował wtedy w redakcji gazety „Tagilskij raboczij”. – Właściciele lokalnych burdeli wielokrotnie mówili mi, że do ich lokali przyjeżdżali nawet klienci z Moskwy, bo poziom i różnorodność usług był wyższy niż w stolicy. Mieszkańcy Niżnego Tagiła powiedzieli dziennikarce Olesi Ostapczuk, że wówczas ich miasto uważano za stolicę prostytucji.

Dla mężczyzn z Niżnego Tagiła i okolic wynajęcie prostytutki oraz picie alkoholu były jednymi z nielicznych rozrywek. – Wielu facetów było stać na opłacenie usług prostytutki – wyjaśnia Aleksander Ancyferow, ówczesny zastępca szefa wydziału do walki z przestępczością zorganizowaną w obwodzie swierdłowskim. – Ceny nie były wygórowane, więc nawet robotnicy hut mogli sobie na to pozwolić. Do tej prosperity doprowadziło ożywienie gospodarcze wynikające z wysokich cen gazu i ropy. Pojawił się popyt na rozrywki.

Prowadzenie domu publicznego zwyczajnie się więc opłacało. Niektórzy przedsiębiorcy byli gotowi zrobić wszystko dla wysokich zarobków. Nawet zabić…


Początki „biznesu”
Rozpoczęcie działalności krwawego biznesu nastąpiło wiosną 2004 roku, gdy z więzienia wrócił 28-letni Igor Mieliżenkow. Od razu skierował kroki ku swojemu koledze. Był to przyszły herszt gangu Eduard Czudinow, który pracował w państwowej firmie handlującej kolorowymi metalami. Czudinow sprzedawał część towaru na lewo i nieźle zarabiał, ale chciał więcej. Dlatego wspólnie z Igorem Mieliżenkowym postanowił kupić dobrze prosperującą agencję towarzyską „Fieja” (Czarodziejka) wraz z bazą jej klientów. Wspólnicy zaangażowali do biznesu rodzinę i przyjaciół.

W chwili otwarcia „przedsiębiorstwa” Eduard Czudinow i jego młodszy brat Dmitrij, który także pracował w „Fieji”, już mieli krew na rękach. W listopadzie 2002 roku Eduard usiłował zgwałcić 17-letnią Ksienię Fiodorową. Dziewczyna zagroziła, że pójdzie z tym na milicję. Opowiedziała o tym zajściu swojej 23-letniej koleżance Oksanie Niemytowej. Aby nie dopuścić do ujawnienia przestępstwa, Dmitrij i Eduard zamordowali je obie, a potem zakopali ciała w lesie niedaleko wsi Levikha. Rodzice ofiar złożyli doniesienie o zaginięciu córek, ale usłyszeli od milicjanta: „Pohulają i wrócą”.

Znikające dziewczyny
Biznes od razu przyniósł pokaźne dochody, więc Czudinow z przyjaciółmi zaczęli werbować kolejne dziewczyny. Wabikiem dla nich miał być najprzystojniejszy z całego gangu – Mark Kustowski, przyjaciel Eduarda. Mark poznawał potencjalne pracownice w miejscach publicznych – najczęściej w parkach. Czarował je i zapraszał na piknik bądź spotkanie przy grillu.

Podczas tych imprez dziewczyny były bite, gwałcone i przywiązywane do kaloryferów. W ten sposób gangsterzy chcieli je zastraszyć i zmusić do prostytucji. Wiele się na to godziło. Wówczas kwaterowano je w wynajętym mieszkaniu. Dziewczyny obsługiwały klientów. Cena za usługę wynosiła 500 rubli, prostytutka miała otrzymywać z tego 150, ale w praktyce pozbawiano ją pieniędzy za rzekome przewinienia. Te, które nie godziły się na współpracę, były zabijane.

W ten sposób do mieszkania Kustowskiego zostały zwabione 13-letnia Wika Juszkowa i 15-letnia Ola Bubnowa. Kustowski i jego przyjaciel nazwiskiem Artiugin zgwałcili je, potem zabili i wywieźli do lasu w bagażniku samochodu. Także i tym razem milicja nie zareagowała na zgłoszenie rodziców ofiar, tym bardziej że matka Oli Bubnowej otrzymała od córki list, w którym ta informowała ją o swoim wyjeździe: „Mamusiu, pojechałam z przyjaciółmi do Moskwy, wracam za tydzień”. – Nie uwierzyłam w ten list. Jaka u licha Moskwa?! Ola nie miała przy sobie pieniędzy i dokumentów – mówiła matka dziewczyny.

Milicji bałam się nie mniej niż przestępców
W listopadzie 2004 roku Mark Kustowski usiłował oczarować 16-letnie bliźniaczki Irinę i Marinę Kuzminych. Dziewczyny były sierotami i mieszkały z pełnoletnią kuzynką. Rozsądna Marina nie dała się zwieść, ale bardziej romantyczna Irina zgodziła się pójść na randkę z nowo poznanym mężczyzną. Przystojny i szarmancki Kustowski jawił się jej jako książę z bajki. Dziewczyna nie wróciła do domu, więc Marina i kuzynka zgłosiły jej zaginięcie. Nikt jednak nie szukał Iriny.

Pewnego dnia Marinę zaproszono na posterunek milicji. Tam funkcjonariusz krzyczał na nią. Domagał się, by powiedziała, gdzie ukrywa się jej siostra, i groził, że zostanie zgwałcona, jeśli nie powie mu prawdy. – Cała się trzęsłam, gdy wychodziłam z milicji – powiedziała Marina dziennikarce Olesi Ostapczuk. – W domu nie mogłam przestać płakać. Szczerze mówiąc, wtedy milicji bałam się nie mniej niż przestępców.

W styczniu 2005 roku 13-letnia Eugenia Konstantinowa, sierota z domu dziecka, została zamordowana przez Eduarda Czudinowa. Jej zaginięcie nie zostało zgłoszone. A to dlatego, że w przeszłości dziewczyna wielokrotnie uciekała z placówki. W kwietniu jej ciało zostało znalezione w rowie. Wszczęto dochodzenie w sprawie jej śmierci, ale nikt nie przykładał się do sprawy.

Wyrok dla sprawców
Przestępcy czuli się bezkarni. W pewnym momencie rozzuchwalili się na tyle, że przestali zakopywać ciała swoich ofiar. Jedynie przysypywali je liśćmi i gałęziami. Dlatego 1 lutego 2007 roku rozkładające się ciała znalazł spacerowicz. Przerażony zadzwonił na milicję. Przybyli na miejsce funkcjonariusze odkryli więcej ciał. Ogólna liczba ofiar wyniosła 30.

W Niżnym Tagile wybuchł skandal. Władze chciały jak najszybciej rozwiązać sprawę, dlatego powierzono ją młodemu śledczemu Aleksandrowi Jegorowowi. Funkcjonariusz połączył w całość wątki związane z zaginięciem dziewczyn. Dzięki swoim informatorom w środowisku przestępczym dowiedział się o niejakim „Ediku” (pieszczotliwe określenie Eduarda) – okrutnym i wpływowym sutenerze.

Dzięki pracy Jegorowa w lutym 2008 roku zapadł wyrok w sprawie tego okrutnego przestępstwa. Czudinow jako herszt bandy otrzymał dożywocie, najwyższą obowiązującą w Rosji karę. Marka Kustowskiego skazano na 24 lata więzienia, Dmitrija Czudinowa – na 21. Pozostali usłyszeli wyroki od 10 do 22 lat.

11 lis 2026

Cmentarzysko rydwanów


Wyjątkowe starożytne cmentarzysko znaleźli chińscy archeolodzy w mieście Zaoyang w prowincji Hubei w środkowych Chinach.

Badacze z uniwersytetu w Pekinie odkryli aż 30 grobowców z Okresu Wiosen i Jesieni (lata 770-476 p.n.e.), ale to nie one okazały się najciekawszym elementem tego cmentarzyska. Obok grobowców uczeni natrafili na jamę długości 33 m i szerokości 4 m, w której zakopano co najmniej 28 rydwanów. W drugiej jamie badacze znaleźli natomiast szkielety 49 par koni.

Rydwany i konie były gęsto ułożone. – Wiele kół rydwanów zdemontowano, a części wozów układano jedna na drugiej – opowiadał chińskiej telewizji CCTV prof. Liu Xu. Badacze ustalili także, że konie były martwe już w chwili składania w jamie.


W ocenie badaczy wielka liczba rydwanów i koni miała podkreślać wysoki status pochowanych obok ludzi oraz siłę państwa.

– Więcej rydwanów oznaczało, że kraj był potężny. We współczesnych słowach, rydwany reprezentowały najnowocześniejsze produkty. Mogli je posiadać tylko ludzie z raczej wysoką rangą – tłumaczył Liu.

Jak dotąd chińscy archeolodzy wydobyli 400 zabytków z brązu, ceramiki i innych surowców. Wśród nich jest wiele pięknie zdobionych części rydwanów.

Do najciekawszych znalezisk należą jedne z najstarszych kiedykolwiek odkrytych chińskich instrumentów muzycznych. Jeden z nich to se, czyli rodzaj cytry o 25 strunach. Niestety zabytek jest złamany. Drugi to mający 4,7 m długości bianzhong – rama z dzwonami różnej wielkości.

W Okresie Wiosen i Jesieni Chiny były rozbite na wiele w dużym stopniu niezależnych państw. Tereny prowincji Hubei wchodziły w skład państwa Chu, które powstało w ostatnich latach VIII w. p.n.e. Badacze podejrzewają, że w grobowcach spoczywają członkowie elit tego państwa.

Tsutomu Yamaguchi - Człowiek, który przeżył Hiroszimę i Nagasaki


Czasem ludzie znajdują w złym miejscu i o złym czasie. Przekonał się o tym Japończyk Tsutomu Yamaguchi, który miał jednocześnie pecha i niebywałe szczęście. Był jedynym człowiekiem, który przeżył dwa ataki bomby atomowej dokonane przez Stany Zjednoczone, najpierw na Hiroszimę 6 sierpnia 1945 r., a potem 3 dni później na Nagasaki. Dożył 93 lat.

Tsutomu Yamaguchi urodził się 16 marca 1916 r. w Nagasaki. Przyszedł na świat w zamożnej japońskiej rodzinie z tradycjami. Zainteresowanie statkami narastało w nim już od najmłodszych lat. Z pewnością niemały wpływ miał na niego dziadek, armator trzech statków pływających z zaopatrzeniem po Morzu Wschodniochińskim i Pacyfiku. Chwalony przez nauczycieli za ogromną wiedzę o żegludze, nie rozstawał się z ołówkiem i kartką, szkicując coraz to bardziej skomplikowane modele statków. Ta umiejętność przyda mu się w dorosłym życiu. Zostanie uznanym konstruktorem statków i to w jednej z najbardziej prestiżowych firm świata. Zanim jednak to nastąpi zdąży się nacierpieć.

Pierwszą traumę przeżył już w wieku 8 lat, kiedy zginęła jego matka, Sugi. Kobieta nigdy nie pozbierała się po śmierci starszego brata Tsutomu, który urodził się martwy. Ponadto wieczne konflikty i spory z rodziną męża sprawiały, że miała głęboką depresję. Pewnego dnia nie wytrzymała, popełniła samobójstwo. Młody Yamaguchi przeżył szok. O tym jak bardzo dotknęło go nagłe odejście matki, świadczy fakt, że jeszcze przed dziesiątym rokiem życia zaczęły mu siwieć włosy.

Później nie było łatwiej. W latach 30. XX wieku zbankrutowała firma jego ojca. Musiał więc sam zacząć się utrzymywać. W 1934 r. po skończeniu szkoły postanowił ubiegać się o posadę w firmie Mitsubishi Heavy Industries (w Zakładach Produkcyjnych Statków), gdzie otrzymał stanowisko rysownika w dziale projektowania statków. W końcu szczęście się do niego uśmiechnęło. Niespełna trzy lata później został awansowany na stanowisko inżyniera i przeniesiony do innego działu. W takiej właśnie sytuacji zastała go II wojna światowa. Kiedy w 1941 r. Japończycy zaatakowali amerykańską bazę w Pearl Harbour, przeczuwał, że nie wróży to niczego dobrego.


Mimo wojny nie zrezygnował z życia rodzinnego. W 1943 r. ożenił się z cztery lata młodszą od siebie Hisako, a rok później urodził im się syn. I znowu los nie oszczędził mu cierpienia. Na wskutek przeziębienia chłopiec zmarł. Młodzi małżonkowie bardzo przeżyli tę tragedię. Szybko jednak zaczęli starać się o kolejne dziecko. Na początku 1945 r. urodził im się drugi syn, Katsutoshi.

W dniu feralnego nalotu 6 sierpnia 1945 roku o godzinie 8:16 na Hiroszimę dokonanego przez Amerykanów, Yamaguchi był tam akurat na trzymiesięcznym wyjeździe służbowym. Towarzyszyło mu dwóch młodych pracowników Sato Kuniyoshi i Iwanaga Akira, którzy dopiero przyuczali się do zawodu. Rankiem 5 sierpnia 1945 r. wszyscy trzej wsiadali właśnie do autobusu jadącego w kierunku stoczni, gdy Tsutomu przypomniał sobie o dokumentach, których zapomniał zabrać ze sobą. Podopiecznym kazał jechać do pracy a sam wrócił do hotelu.

Wracając w stronę fabryki, jeszcze nie wiedział, że znajdzie się niespełna 3 km od epicentrum wybuchu. Wybuchu, który pochłonie życie ponad 80 tys. istnień i na zawsze odmieni bieg historii. We wspomnieniach „Przywrócone życie – prawdziwe świadectwo dwukrotnej ofiary bomby atomowej” spisanych w latach osiemdziesiątych , niestety nigdy nie wydanych w Polsce, napisał:

„Spojrzałem w górę i zobaczyłem wysoko na niebie coś na kształt dwóch białych spadochronów powolnie lecących w dół. Całe niebo rozbłysło białym oślepiającym światłem. Usłyszałem przerażający odgłos wybuchu gdzieś w powietrzu, które zaczęło przybierać kształt nieskończenie wielkiej, pęczniejącej białej kuli. W pewnym momencie jakaś siła zdmuchnęła mnie z miejsca, w którym stałem. Zdmuchiwała też wszystko, co napotkała na swojej drodze – budynki, drzewa, samochody, tramwaje”

Yamaguchi był mocno zraniony, ale jakimś cudem przeżył. Poparzenia twarzy, głowy i dużej części tułowia były bardzo poważne. W wyniku wybuchu miał uszkodzony słuch i problemy ze wzrokiem. Pierwszą noc po amerykańskim ataku spędził w schronie przeciwlotniczym, jednak już następnego dnia uparł się, żeby wracać do rodzinnego miasta Nagasaki. Nie wiedział czy jego żona i półroczny synek są bezpieczni. Z całkowicie zabandażowaną głową wsiadł do najbliższego pociągu i wrócił do domu.


Kiedy dotarł na miejsce był w centrum zainteresowania wszystkich znajomych i sąsiadów. Wszyscy pytali go o to, co się stało w Hiroszimie (górne zdjęcie). Jeszcze nie wiedziano, że bomba zrzucona przez Amerykanów zabiła 30 proc. populacji miasta, a większość tych, którzy przeżyli skazała na śmierć w wyniku promieniowania. Po niespełna jednym dniu odpoczynku, postanowił natychmiast udać się do swojego przełożonego i zdać relację z tego co zaszło. Wówczas nieznane były jeszcze losy podopiecznych Yamaguchiego, dlatego wszyscy mieli nadzieję, że może im też się udało. Co ciekawe szef cudem ocalonego Tsutomu nie za bardzo wierzył w jego wyjaśnienia. Nie mógł dopuścić myśli, że Amerykanie posunęliby się do mordowania niewinnych ludzi. Kiedy toczyła się dyskusja, 9 sierpnia 1945 r. o godz. 11.02 na Nagasaki (dolne zdjęcie) spadła druga bomba atomowa.


Yamaguchi wielokrotnie podkreślał, że odnosił wrażenie jakiegoś koszmarnego déja vu. Zaczął zastanawiać się, czy aby śmierć za nim nie podąża? Z upływem lat myśli na temat przewrotności losu wzmagały się. Trudno się zresztą dziwić. Ile różnych czynników zadecydowało o tym, że jeden człowiek znalazł się akurat w tych dwóch miejscach katastrofalnej rzeczywistości? Przeżył, choć 70 tys. mieszkańców nie miało tyle szczęścia. Co ciekawe, druga bomba atomowa miała zostać zrzucona na miasto Kokura, jednak złe warunki atmosferyczne uniemożliwiły bombardowania. Nawet w Nagasaki bomba spadła 3 km od miejsca zaplanowanego celu. Po drugim ataku nie miał tylu obrażeń na ciele jak po bombie w Hiroszimie, jednak obydwa ataki odcisnęły na nim swe piętno na zdrowiu. Do końca życia męczył się z obniżoną odpornością. Byle przeziębienie przeradzało się często w zapalenie płuc. Ciągle miał zawroty głowy, zaczęły wypadać mu włosy.

Mapa dwóch ataków na Hiroszimę i Nagasaki w sierpniu 1945 roku.

Sześć dni po zniszczeniu Nagasaki, Japonia skapitulowała. Mitsubishi, jako jeden z największych krajowych koncernów był na skraju zapaści. Nastąpiły masowe zwolnienia, a wśród osób, które musiały pożegnać się z pracą znalazł się także Yamaguchi. Przez kolejne 7 lat pracował w szkole jako nauczyciel języka angielskiego, po czym wrócił do dawnego zajęcia. Mitsubishi odzyskała dawną pozycję i firma z powrotem zaczęła przyjmować specjalistów, z którymi niegdyś musiała się rozstać. Nasz bohater przepracował tam aż do emerytury. Został nawet szefem związków zawodowych stoczni.

Z czasem ogłuchł na jedno ucho. Wycięto mu woreczek żółciowy. Największy szok przeżył jednak w 2005 r., za sprawą ukochanego syna Katsutoshiego, który w wieku 60 lat zmarł na chorobę popromienną. Trzy lata później na raka nerki i wątroby odeszła jego żona. Przez większą część życia żył skromnie, dopiero na emeryturze zabrał się pisanie pamiętnika, a artykuł w norweskiej prasie zapoczątkował ogromne zainteresowanie jego osobą. Yamaguchi często udzielał się w organizacjach pozarządowych, został bowiem aktywnym krzewicielem likwidacji broni atomowej. Napisał nawet do prezydenta Obamy o wprowadzenie zakazu broni nuklearnej. Jeździł z wykładami po kraju. W 2006 r. stał się bohaterem filmu dokumentalnego „Niju Hibaku” (Dwa razy Zbombardowany), który zaprezentowano podczas specjalnego pokazu na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych.


W 2009 r. przyznał publicznie, że i on zmaga się z nowotworem żołądka. Zmarł 4 stycznia 2010 roku w wieku 93 lat. Jeszcze przed śmiercią w szpitalu odwiedził go reżyser James Cameron i pisarz Charles Pellegrino. Chodziło podobno o nakręcenie filmu o losach japońskiego inżyniera. Nic więcej jednak na ten temat nie wiadomo. Już po śmierci Tsutomu stał się bohaterem filmu dokumentalnego „Podwójny Hibaku – testament Tsutomu Yamaguchi dla świata” w reżyserii Hidateka Inazuka. Światowa premiera odbyła się w sierpniu 2010 r. i zbiegła z 65. rocznicą obchodów upamiętniających tragedię Hiroszimy i Nagasaki. Nakładem nowojorskiego wydawnictwa wydano nawet zbiór jego prywatnych wierszy, pisanych przez całe dorosłe życie („And the River Flowed as a Raft of Corpses: The Poetry of Yamaguchi Tsutomu, Survivor of both Hiroshima and Nagasaki”).

Tsutomu Yamaguchi jako jedyny został oficjalnie uznany za podwójnego hibakusha, czyli osobę, która przeżyła bombardowanie zarówno Hiroszimy jak i Nagasaki. Bardzo prawdopodobne jednak, że takich osób było więcej. Co ciekawe, status podwójnego hibakusha, Tsutomu otrzymał dopiero w 2009 r. Wcześniej nie ubiegał się o ten tytuł. W momencie choroby nie miał jednak pieniędzy na leczenie, a oficjalny status przyznawał dotacje na leczenie ofiar bomb atomowych.

Nieco bliżej wypada przedstawić jeszcze samą kwestię tego czym jest rejestr hibakusha? 

Jest to wykaz osób będących ofiarą ataku atomowego na Hiroszimę lub Nagasaki. W języku japońskim słowo „hibakusha” oznacza „ludzi dotkniętych eksplozją”. W sierpniu 2011 r. znajdowało się w nim ponad 430 tys. nazwisk (Hiroszima – 275 tys., Nagasaki – 155 tys.). Rejestr ten powstał z inicjatywy japońskiej organizacji Nihon Hidankyo w 1956 r. i sprowadza się do zabiegania przez jej przedstawicieli o rządowe dotacje na leczenie poszkodowanych, co odbywa się bez większych przeszkód. Hibakusha są otoczeni opieką i otrzymują comiesięczny zasiłek.

Aby zostać uznanym za hibakusha należy spełniać jeden z czterech warunków: w momencie wybuchu bomby przebywać w promieniu kilku kilometrów od hipocentrów, w ciągu kilku tygodni od wybuchu bomby znajdować się w promieniu 2 kilometrów od hipocentrów, znaleźć się w strefie opadu promieniotwórczego lub być dzieckiem matki, spełniającej jeden z powyższych warunków. W chwili obecnej funkcjonują lokalne i światowe sieci hibakusha, zrzeszające ludzi poszkodowanych przez atom.

7 lis 2026

Idol szygirski


Idol szygirski to rzeźba pochodząca z okresu mezolitu, liczy 11 600 lat i jest obecnie uznawana za najstarszą drewnianą rzeźbę na świecie.

Została odkryta w styczniu 1890 roku na Syberii na torfowisku szygirskim, około 100 km od Jekaterynburga. Znajdowała na głębokości 4 metrów, połamana na kilka części. Zachowana do dziś część posągu mierzy 2,8 m wysokości. Pierwotnie całość miała 5,3 m wysokości, dolne fragmenty rzeźby zaginęły jednak po rewolucji październikowej i dziś znane są wyłącznie z rycin.

Posąg wyrzeźbiony został w świeżym drewnie modrzewiowym, zgodnie z ustaleniami badaczy drzewo w momencie ścięcia miało 157 lat. Twarz idola wykonano poprzez schematyczne zaznaczenie oczu, nosa i ust. Umieszczono ją na długim korpusie pokrytym zygzakowatymi wzorami oraz siedmioma zarysami ludzkich twarzy. W 1997 roku rosyjscy naukowcy za pomocą datowanie radiowęglowe ustalili, że rzeźba ma 9500 lat. W 2015 roku w laboratorium w Mannheim, panowanie poddano datowaniu rzeźbę. Analiza wykazała, że 11 600 lat i obecnie uznawana za najstarszą drewnianą rzeźbę na świecie.

W czasach radzieckich zabytek znajdował się w muzealnym magazynie. Na ekspozycji publicznej został wystawiony dopiero w 2003 roku w Swierdłowskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym w Jekaterynburgu.


Co w ogóle wiemy o kulturze szygirskiej?
Michaił Żylin kontynuował prace w okolicy, w której znaleziono idola, spodziewając się większej liczby artefaktów. I miał rację. Przede wszystkim odnaleziono wiele kościanych grotów strzał, harpunów i sztyletów pochodzących mniej więcej z tego samego okresu. A także ewidentne dowody na to, że mieszkańcy tamtych terenów potrafili pracować z drewnem. Odkryto tam kamienne toporki oraz kawałek obrobionej przy pomocy takiego toporka kłody sosnowej. Faktem jest też, że tzw. plemiona transuralskie pozostawiły po sobie wiele interesujących śladów. Na tamtych terenach istniała jak na tamte czasy dość rozwinięta społeczność. Jej obecność datuje się na okres od późnego paleolitu do wczesnego mezolitu. Oprócz idola pozostawili po sobie m.in. dwie pełne malunków naskalnych jaskinie.


Sam fakt odnalezienia dobrze zachowanej rzeźby jest niezwykły. Było to najpewniej możliwe tylko dzięki specyficznym, panującym na Syberii warunkom. Jednak nie wszystko, co tam znaleziono zostało zaklasyfikowane jako wytwory kultury szygirskiej. Ta ostatnia obejmuje tylko najstarsze znaleziska. Te późniejsze są traktowane jako wytwory tzw. kultury gorbunowskiej. Ocenia się, że mogła ona zastąpić kulturę szygirską mniej więcej w 3 tysiącleciu p.n.e.

Analizę wczesnych znalezisk z torfowisk utrudnia fakt, że tereny te na pewnym etapie były wykorzystywane w celach komercyjnych, co czasem znacząco utrudniało ustalenie właściwej chronologii. Chociażby groty strzał z późniejszych okresów były nieco krótsze od tych szygirskich. Co ciekawe, podobieństwa do grotów „późniejszego” typu wykazują te znalezione chociażby w rejonie Morza Bałtyckiego, na terenie Estonii.

Pradawne cmentarzyska
Poza torfowiskiem odnaleziono także dwa przypisywane kulturze szygirskiej miejsca pochówku. Jedno z nich położone jest niedaleko miasta Kurgan nad Tobołem, który z kolei jest dopływem Irtyszu. Miejsce to znajduje się około 400 km na południowy wschód od „pierwotnego” Szygiru, jeżeli tak nazwiemy to miejsce. Odkryto tam elementy kościanej broni „typu szygirskiego”.

Drugie miejsce pochówku znajduje się w okolicy miasta Miass, położonego mniej więcej 80 km na wschód od Czelabińska. Co ciekawe, nawet w samym Szygirze znaleziono kobiecą czaszkę, a w jej pobliżu różne rodzaje broni najstarszego typu. Przeprowadzone badania antropologiczne potwierdziły, że pochowane we wszystkich trzech miejscach osoby należały do tego samego typu ludzi: europeidalnego z domieszką cech mongoloidalnych.

Syberyjskie cmentarzysko psów


Kanadyjscy archeolodzy w rejonie koła podbiegunowego na Syberii odkryli pięć szczątków psów sprzed 2000 lat. To może wskazywać na bardzo bliskie relacje jakie łączyło ludzi i te zwierzęta.

Do okrycia doszło na stanowisku archeologicznym Ust-Polui w pobliżu rosyjskiego miasta Salechard w obwodzie Jamalsko-Nienieckim. Łącznie znaleziono szczątki 115 psów, a 15 z nich miało uszkodzoną czaszkę. Pięć psich grobów oddzielone od reszty przypominało ludzkie groby. – Rola psów w Ust-Polui była bardzo złożona i zmienna. Najbardziej uderzającą rzeczą jest to, że szczątki psów były bardzo liczne w porównaniu do innych miejsc w Arktyce – tylko w tym jednym miejscu znaleźliśmy 115 pochowanych psów. Zazwyczaj znajdowaliśmy ich nie więcej niż 10 – powiedział Robert Losey, archeolog z Uniwersytetu Alberta w Kanadzie. Analiza kości znalezionych wykazała ponadto, że były podobne do syberyjskich husky, ale było nieco mniejsze i lżejsze. Ważyły nie mniej niż 22 kg i mierzyły 0,5 m


Badacze spekulują, że ślady na 15 czaszkach wskazują na to, że część psów było uśmiercane w ofierze i zjadane podczas stypy lub w okresie ostrej zimy. Zostały pochowane z należnym im szacunkiem, co wskazuję na bliską relacje z ich właścicielami. Oprócz wspomnianych kości psów, znaleziono również sztuk sanek i rękojeści noża z wizerunkiem psów. Sanki wskazują, ze psy były wykorzystywane do polowania na renifery i ptaki oraz przy transportowaniu ludzi.

To nie jest pierwsze odkrycie ekipy Loseta. Wcześniej podobne cmentarzysko psów sprzed 8 tys. znaleziono w 2013 roku nad Bajkałem. W psich pochówkach znajdowały się obroża oraz naczynia ceramiczne. Według Loseya jest różnica pomiędzy tymi dwoma pochówkami. W tym z Bajkału nie ma żadnych dowodów, że psy były zjadane lub wykorzystywane do celów rytualnych. To pokazuje jak się zmieniały relacje pomiędzy ludźmi, a psami.

3 lis 2026

Ching Shih


Ching Shih była niegdyś prostytutką, która porzuciła najstarszy zawód świata, stając się na początku XIX wieku jedną z najgroźniejszych kobiet – piratem na całym morzu Południowochińskim. Pod jej dowództwem Flota Czerwonej Flagi urosła w siłę. Zaczynała od tradycyjnego łupienia mniejszych jednostek, poprzez egzekwowanie wszelakich danin od kupców, po plądrowanie i grabienie miast wzdłuż wybrzeży. Była nie do pokonania. Ostatecznie po wielu negocjacjach, otrzymała amnestię od chińskiego rządu, utrzymując swoje bogactwa i wpływy.

Niewiele wiadomo o wczesnym życiu Ching Shih. Wiadomo, że naprawdę nazywała się Shi Yang Gu i urodziła się w chińskiej prowincji Guangdong. Pracowała jako prostytutka w jednym z portowych domów publicznych w Kantonie. Jej życie nagle się zmieniło w 1801 roku, gdy w wieku 26-lat Shi została porwana przez ludzi Zheng Yi – mającego sławę chińskiego pirata. Miał on potężną flotę i sporów łupów. Zheng Yi nie tyko lubił napadać i plądrować statki czy miasta, ale był też kobieciarzem. Po pół roku zaproponował jej małżeństwo, w zamian Ching chciała mieć połowę zysków z łupów. Niebawem stanęła u boku jednego z najstraszliwszych piratów Dalekiego Wschodu.


Obydwoje zjednoczyli w jeden obóz, konkurujące dotychczas ze sobą kantońskie floty pirackie. W przeciągu sześciu lat jej flotylla rozrosła się z 200 do 600, a ostatecznie do 1500 jednostek, na których służyło 60 tysięcy ludzi. Tym samym stała się jedną stając się z jednej z najpotężniejszych flot pirackich, Od tej pory była znana w Chinach jako Flota Czerwonej Flagi. Wpływy tej potężnej armady rozciągały się od wysp Malezji aż do Półwyspu Koreańskiego.

16 listopada 1807 roku podczas tajfanu zginął na morze jej mąż Zheng Yi. Ching Shi czyli „Wdowa po Zhengu” stanęła osobiście sama na czele floty. Ponadto zmusiła 21-letniego pasierba Chang Pao do pomaganiu jej w zarządzaniu flotą. Pao szybko zyskał jej uznanie, zostając jej zastępcą. Osiągnął to dzięki inteligencji, odwadze i umiejętnościom walki. Jej flota dopuszczała się wszelkich pirackich czynów – od tradycyjnego łupienia mniejszych jednostek, przez egzekwowanie wszelakich danin od kupców, po plądrowanie i grabienie wiosek wzdłuż wybrzeża. Była kapitanem z charakterem, bezlitosna, ale sprawiedliwa. Wśród swoich podwładnych wprowadziła żelazną dyscyplinę. Za nieposłuszeństwo rozkazom dowódców floty, rabowanie miast, które regularnie płaciły trybut piratom, oraz gwałcenie pojmanych kobiet groziła kara śmierci. Za próbę ucieczki karano ucięciem ucha.


Państwa posiadające kolonie na dalekowschodnim morzu, poczuły się zagrożone działalnością Ching Shih. Aby chronić swoje strefy wpływów Brytyjczycy, Portugalczycy i Chińczycy pod przywództwem cesarza Quinga zawarli ze sobą sojusz, w celu zwalczania piractwa. Jednak sprzymierzeńcy ugięli się przed piracką armadą. W 1808 roku u wybrzeży Guadong połączona flota chińsko-portugalska doznała klęski. Flota Ching zdobyła 63 chińskie okręty z załogami. Jeńcy postawiono ultimatum albo dołączą do niezwyciężonych piratów lub też poniosą śmierć. Większość przyłączyła się do Ching. Jeden z dowódców chińskiej floty – Kwo Lang po druzgocącej porażce popełnił samobójstwo.

Piracka armada wciąż rosła w siłę. Po kolejnych przegranych cesarz ogłosił w 1810 roku amnestię. Ching Shih udała się do rezydencji gubernatora generalnego Kantonu, Zhang Bai Linga, aby pertraktować. Gubernator obawiając się kolejnych ataków, przystał na niemal na wszystkie warunki. Ching i większość załogi w zamian za pokój i porzucenie piractwa, otrzymała całkowitą amnestię. Zachowała również cały swój majątek. Ponadto obiecano, że każdy z jej członków załogi mógł mógł wstąpić do chińskiej cesarskiej marynarki wojennej. 

W wieku 35 lat przeszła na „emeryturę”. Mimo pirackiej przeszłości otrzymała tytuł szlachecki – stając się „Panią mocą cesarskiego dekretu”. Po jakimś czasie wyszła za mąż za swojego pasierba – Changa Po, który także porzucił pirackie zajęciem. Ching Shih założyła kasyno i dom publiczny w Kantonie. Zmarła w 1844 roku w wieku 69 lat.

Odkrycie piwa sprzed 5 tys. lat


Chińscy archeolodzy podczas prac wykopaliskowych w prowincji Shaanxi odkryli pozostałość prawdopodobnie najstarszego browaru w Chinach sprzed ok. 5 tys. lat. Natrafili na naczynia i narzędzia, który służyły do warzenia piwa. Badaczom udało się odtworzyć także dawny przepis na piwo, który zawierał m.in. jęczmień. To oznacza, że w Chinach jęczmień zaczęto uprawiać znacznie wcześniej niż do tej pory uważano.

Do okrycia doszło w miejscowości Mijiaya nad rzeką Wei He w pobliżu miasta Xi’an w prowincji Shaanxi w środkowych Chinach. Podczas prac archeologicznych znaleźli ziemianka o głębokości 3,7 m. Wewnątrz znajdywały się fragmenty trzech różnych typów naczyń.

Mijaya miejsce, w którym znaleziono chiński browar

Naczynia i narzędzia

Były to garnki o szerokim wylewie, lejki oraz amfory jiandiping. Znalezione naczynia wskazują, że służyły do warzenia, filtrowania i przechowywania wyprodukowanego piwa. Ponadto natrafiono na rodzaj ceramicznych piecyków, które podczas warzenia utrzymywały stałą temperaturę.

Na wcześniej wspomnianych fragmentach naczyń znaleziono żółty nalot, postanowiono je dokładnie zbadać, poddając je mikroskopowych i chemicznym analizom. Wyniki analiz i badań wykazały, że piwo było warzone z roślin m.in. prosa zwyczajnego, jęczmienia i łzawicy ogrodowej. To oznacza, że jęczmień był uprawiany w Chinach tysiąc lat wcześniej niż do tej pory sądzono, a jednocześnie odnaleziono prawdopodobnie najstarszych browar w tym kraju.


Najstarsze wzmianki o warzeniu piwa w Chinach pochodzą z lat ok. 1250-1046 r. p.n.e, czyli z okresu schyłku panowania dynastii Shang. Z tego okresu również pochodził przepis na piwo, która zawierał użycie jęczmienia, słodu pszennego i z prosa. Wcześniej jednak podejrzewano, że piwo było dużo wcześniej warzono, już w okresie chińskiej neolitycznej kultury Yangshao (ok. 5000-2900 p.n.e.). Najnowsze odkrycie i stanowisko datowane na okres 3400-2900 lat p.n.e., zdaje się potwierdzać te przypuszczenia.

Zdaniem badaczy warzono piwo odegrało dużą rolę w tworzeniu społeczności na tych terenach. – Produkcja i konsumpcja piwa Yangshao mogła mieć duży wkład w powstanie hierarchicznych społeczności na Centralnej Równinie, w regionie znanym jako „kolebka chińskiej cywilizacji” – powiedział Jiajing Wang z Uniwersytetu Stanforda, autor badania. Udało się naukowców odtworzyć przepis na piwo.

Odkrycie też pokazuję, że w Chinach zboże było pierwotnie uprawiane dla produkcji alkoholu, później dopiero na pożywienie. Piwo było istotnym elementem diety dawnej kultury.

Bonsai, które przetrwało Hiroszimę


Na zdjęciu drzewko bonsai liczące ponad 400 lat, które przetrwało atak bomby atomowej na Hiroszimę w 1945 roku. Zostało posadzono w 1625 roku i należało od pokoleń do rodziny Yamaki, mieszkającej niedaleko Hiroszimy. 6 sierpnia 1945 roku, gdy spadła bomba rodzina mieszkała 3 km od miasta. Szczęśliwie przeżyła atak i nikt z jej członków nie odniósł większych obrażeń. 

W 1976 roku mistrz bonsai Masaru Yamaki podarował drzewko muzeum Narodowemu Arboretum Stanów Zjednoczonych w Waszyngtonie, w którym pielęgnuje się rzadkie okazy drzew i krzewów. Muzeum nie było świadome historii drzewka, które ujrzało światło dzienne w 2001 roku, gdy je odwiedzili Shigeru oraz Akira, czyli wnuki pana Yamaki. Obecnie drzewo wciąż rośnie i jest nie tylko jest symbolem pokoju, ale i życia.

Grunt to przetrwanie - drzewko żyj nam długo, bo twoje istnienie dowodzi, iż sile natury, w której do szczęścia ludzkości nie potrzebna jest

Masakra w Mỹ Lai


16 marca 1968 roku, do wietnamskiej wioski Mỹ Lai wkroczyli amerykańscy żołnierze kompanii „Charlie” z 23. Dywizji Piechoty. Zdaniem doniesień wywiadu w wsi mieli ukrywać się partyzanci Wietkongu. Jednak informacja okazała się błędna. W wiosce znajdowali się sami bezbronni ludzie: starcy, kobiety, dzieci i niemowlęta. Z rozkazu dowódcy por. Williama Calleya, żołnierze dokonali mordu na cywilach. Wedle różnych szacunków zginęło ok. 300-500 osób. Wiele ofiar wcześniej torturowano i zgwałcono. Pomimo oficjalnego śledztwa, sprawa była tuszowana przez młodego oficera Collina Powella, przyszłego sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych. Jednak dzięki niezależnemu śledztwo dziennikarskiemu ujawniono pełne informacje o masakrze, która wywołała oburzenie na całym świecie i przyczyniła się do spadku publicznego poparcia dla wojny wietnamskiej w USA.

Tło wydarzenia
Kompania „C” 1. batalionu 20 Pułku Piechoty z 11 Brygady Piechoty przybyła do Wietnamu w grudniu 1967 roku. W trakcie pierwszych trzech miesięcy, żołnierze nie mieli bezpośredniego kontaktu z siłami północno-wietnamskimi. Jednak do połowy marca odnioso 28 strat w ludziach w wyniku udziały min i pułapek. Kompania straciła m.in. lubianego w oddziale sierżanta, przez co żołnierze stali się bardzo wrogo nastawieni do Wietnamczyków. W międzyczasie 30 stycznia 1968 roku, ruszyła „Ofensywa Tết” – ofensywa Armii Wietnamu Północnego i Wietkongu. Nastąpiła w okresie wcześniej zapowiedzianego zawieszenia broni podczas radośnie obchodzonego Nowego Roku Księżycowego. Zarówno Północny jak i Południowy Wietnam zapowiedziały przez radio dwudniowe zawieszenie broni z okazji święta. Wietkong złamał porozumienie, przypuszczając atak właśnie w dniu Tết Nguyên Đán. Jej celem był zaatakowanie najważniejszy baz i przeniesienie walk do miast.

Na przełomie lutego i marca 1968 roku, amerykańskie dowództwo chciało powstrzymać północ-wietnamską ofensywę i przejąć inicjatywę. Postanowiono zniszczyć 48 batalion Narodowego Frontu Wyzwolenia Wietnamu. Południowowietnamska prowincja Quảng Ngãi była podejrzewana o sprzyjanie Wietkongowi. Nieformalnie określana przez wojskowych amerykańskich mianem „Pinkville”, prowincja była często bombardowana i ostrzeliwana. Do 1968 roku niemal wszystkie domy w prowincji zostały zniszczone lub uszkodzone. Dowództwo zachęcało żołnierzy do podwyższania strat ludzkich przeciwnika, aby stwarzać wrażenie sukcesu wojskowego. Stosowano sprzyjającą eskalacji konfliktu zasadę: „wszystko co nie jest martwe lub białe, jest Wietkongiem”. W czasie wojny wietnamskiej, wysokie straty wśród cywilów wywoływały rosnącą niechęć do Amerykanów. a partyzantka Wietkongu była niejednokrotnie goszczone przez ludność cywilną. Żołnierze amerykańscy, nie mogąc się uporać z nieuchwytnym przeciwnikiem, obawiając się wszędzie zasadzek i mając świadomość malejących szans na wygranie wojny, byli bardziej skłonni do stosowania represji wobec wietnamskiej ludności cywilnej.


Przebieg wydarzeń
Na początku marca 1968 roku, amerykański wywiad doniósł, że wsi Mỹ Lai, w prowincji Quảng Ngãi, ukrywają się partyzanci Wietkongu. Rankiem 16 marca 1968 roku, przybyli żołnierze kompanii „Charlie, jednak w wiosce nie znaleziono żadnych partyzantów. Początkowo mieszkańcy nie uciekali na widok nadlatujących helikopterów, ponieważ już wcześniej widywali tutaj Amerykanów poszukujących partyzantów, którzy nie sprawiali problemów. Jednak tym razem żołnierze byli psychicznie nastawienie do konfrontacji.

Dowódca kompanii por. Williama Calleya wydał rozkaz do ataku, jako pierwszy zastrzelił starszego człowieka. Reszta żołnierzy kompanii rozbiegała się do chat i zaczęła spędzać mieszkańców do 1,5-metrowego rowu melioracyjnego, częściowo wypełnionego wodą, później dokonali egzekucji na ok. 70-80 cywilach. Następnie wchodzili do każdy zabijając każdego, kogo spotkali, nie oszczędzając nikogo. Mordowano starców, kobiety, dzieci, a nawet niemowlaków

Ofiary przed śmiercią były torturowano, a wiele kobiet zgwałcono. Wiele ciał miało wyryte bagnetami literę “C” – pierwszą literę nazwy kompanii. Według danych, liczba zamordowanych różni się w dostępnych źródłach, ale najczęściej padają liczby 347 lub 504 osób. Sam dowódca kompanii, zastrzelił osobiście 22 osób, w tym 2-letnie dziecko.

Nie wszyscy żołnierze postanowili uczestniczyć w zbrodni. Latynoski sanitariusz George Garza uratował 6-letniego chłopca z przestrzelonym ramieniem i starannie bandażuje mu ranę. Kolejna dwójka Afroamerykanów Harry Stanley i Herbert Carter znalazła w bunkrze kolejnego chłopca, każąc mu siedzieć cicho i by się nie ruszał. Robert Maples odmawia wykonania rozkazu strzelanie do cywili. Dowódca kompanii mierzy do niego z karabiny, lecz koledzy go osłaniają

Tego dnia również, amerykański pilot Hugh Clowers Thompson, krążący helikopterem nad Mỹ Lai, w przeciwieństwie do swoich kolegów zachował człowieństwo. Thompson był ochotnikiem, uważany za świetnego pilota, miał opinię agresywnego awanturnika. Jednak w powietrzu przestrzegał zasad. Jeśli ludzie na ziemie nie są uzbrojeni, nie wolno otwierać do nich ognia. Chorąży Thompson prowadził jako pilot lekkiego śmigłowca OH-23 misję zwiadowczą w tym rejonie. Thompson sądził początkowo, że oddziały amerykańskie są obecne w wiosce, aby chronić miejscową ludność. Z góry spostrzegał, jak kapitan piechoty podchodzi do wietnamskiej kobiety, kopie ją i zabija jednym strzałem. Potem na wschodnim krańcu Mỹ Lai dostrzegł rów melioracyjny wypełniony ciałami. Byli tam wciąż ranni cywile. Parę metrów dalej amerykańscy żołnierze spokojnie palili papierosy. Po chwili obserwator jego śmigłowca Glenn Andreotta zameldował, że widzi jak amerykański sierżant strzela do ludzi siedzących w jakimś zagłębieniu terenu. Gdy Thompson dostrzegł grupę żołnierzy 2. plutonu biegnącą za kilkunastoma wieśniakami z dziećmi uciekającymi do prymitywnego schronu.

Gdy zorientował się, że oddziały amerykańskie popełniają oczywistą zbrodnię wojenną, strzelając do bezbronnych cywilów. Thompson postanowił interweniować wraz z pozostałymi dwoma członkami załogi: Lawrencem Colburnem i Glennem Andreottą. Wylądowali śmigłowcem na polu żołnierzami kompanii „Charlie” i Wietnamczykami. Pod groźbą otwarcia ognia z karabinów maszynowych śmigłowca do obecnych na miejscu żołnierzy amerykańskich. Thompson poderwał maszynę. Kończyło się paliwo, lecz gdy śmigłowiec przelatywał nad rowem pełnym ciał, Andreotta wołał, że widzi wśród zabitych jakiś ruch. Thompson wylądował nieopodal. Andreotta i Colburn podeszli do rowu. Przerzucając zakrwawione, porozrywane pociskami ciała, znaleźli trzyletnie dziecko pokryte krwią. Było całe, to była krew jego bliskich. Andreotta ułożył zszokowanego malca na swoich kolanach. Thompson zażądał od oficerów dowodzących na miejscu, wyższych od niego stopniem, powstrzymania dalszej masakry. W tym czasie żołnierze amerykańscy przygotowywali się do wysadzenia w powietrze chaty z rannymi Wietnamczykami, ale zaprzestali. Thompson wezwał załogi śmigłowców, by pomogły mu wywieźć pozostałych Wietnamczyków wioski. Kolejni dwaj piloci Danny Millians i Brian Livingston wylądowali na polu, zabierając na pokład dwóch mężczyzn, dwie kobiety, kilkoro dzieci i wywożąc ich parę kilometrów za Mỹ Lai. Ekipa Thompona uratowała wiele osób, w tym rannych. Nad rowem pełnym ciał ofiar oprawcy palili papierosy i jedli suchy prowiant. Po powrocie do bazy Thompson powiadomił swoich przełożonych o masakrze. Za swój heroiczny czyn 30 lat później trzej amerykańscy lotnicy otrzymali najwyższe wojskowe odznaczenie za odwagę wykazaną w sytuacji braku bezpośredniego kontaktu z wrogiem – Soldier’s Medal. Glenn Andreotta został odznaczony pośmiertnie, gdyż zginął w Wietnamie 8 kwietnia 1968 r., miesiąc po wydarzeniach w Mỹ Lai.


Tuszowanie sprawy
Amerykański rząd nie chciał, by informacje masakrze przedostały się do opinii publicznej. Początkowo śledztwo w sprawie masakry zostało podjęte przez płk. Orana Hendersona z 11 Brygady. Sześć miesięcy później żołnierz z 11 Dywizji Lekkiej Piechoty, 21-letni żołnierz Tom Glen, napisał list oskarżający kompanii „Charlie” i inne odziały wojskowe, o zamierzoną brutalność wobec wietnamskiej ludności cywilnej. Szczegóły listu były tak przerażające, że jego treść zyskała rozgłos i pojawiły się kolejne skargi ze strony innych wojskowych. Młody major armii amerykańskiej Colin Powell, który był w czasie wojny wietnamskiej asystent szefa sztabu operacji w dywizji ‘Americal’, otrzymał wówczas zadanie szczegółowego zbadania tej sprawy. Jednak jego relacja została potem określona mianem wybielania zdarzenia, którego szczegóły pozostawały w dalszym ciągu ukryte przed opinią publiczną. Osobą, która rozmawiała z żołnierzami kompanii Charlie, a potem wystosowała apele do Kongresu, Białego Domu i Pentagonu, był Ron Ridenhour, który wezwał do oskarżenia porucznika Calleya o morderstwo, co stało się we wrześniue 1968 roku.

Niezależny dziennikarz śledczy Seymour Hersh opublikował 12 i 20 listopada 1969 roku fotografie zabitych w Mỹ Lai cywilów. Rzeź umknęłaby uwadze szerszej publiczności, gdyby nie relacja jeszcze innego żołnierza, który niezależnie od Glena przesłał list do kongresmena ze swojego okręgu. Jak przyznał doradca do spraw bezpieczeństwa Henry Kissinger, zdjęcia przedstawiające oczywistą zbrodnię wojenną były zbyt szokujące, aby można było sprawę zatuszować. Henry Kamm, reporter New Yorka Times zbadał sprawę. Odnalazł świadków, którzy przeżyli masakry, według jego oceny zginęło 567 cywili. Informacje o masakrze, która wywołała oburzenie na całym świecie i przyczyniła się do spadku publicznego poparcia dla wojny wietnamskiej w USA. Dziennikarz Seymour Hersh opublikował całą historię po rozmowach z Ronem Ridenhourem.

Brak sprawiedliwości
17 marca 1970 roku roku oskarżono 14 oficerów armii amerykańskiej o zatajanie informacji związanych z tymi wydarzeniami. Przed sądem stanęło też 25 żołnierzy kompanii „Charlie”, w tym jej dowódca por. William Calley. Przesłuchano prawie 400 świadków w tej sprawi. W trakcie rozprawy Calley przekonywał, ze wypełniał jedynie rozkazy swojego dowódcy, kapitana Mediny, który zaprzeczył temu. 31 marca 1971 roku, porucznik Calley jako jedyny z kompanii skazał skazany na karę dożywotniego więzienia za zabójstwo z premedytacją 22 osób. Jednak dwa dni później prezydent Richard Nixon rozkazał wypuścić go z więzienia. Calley otrzymał 3,5 roku aresztu domowego w swojej kwaterze w Fort Benning w stanie Georgia. W 1974 roku został ułaskawiony przez prezydenta Geralda Forda.

Pamięć o wydarzeniu
Obecnie wydarzenia z Mỹ Lai zajmuje szczególne miejsce w amerykańskiej i wietnamskiej pamięci zbiorowej. W wiosce Tịnh Khê, w prowincji Quảng Ngãi w Wietnamie, wzniesiono pomnik poświęcony ofiarom masakry. Wielu żołnierzy amerykańskich, którzy byli w My Lai podczas masakry, przyjęło osobistą odpowiedzialność za mord na cywilach. Niektórzy z nich wyrazili skruchę.

16 marca 1998 roku, w Mỹ Lai, w 30. rocznicę masakry, zebrała się miejscowa ludność, rodziny ofiar, wietnamscy i amerykańscy weterani, w tym dwaj piloci pilotów Hugh Thompson i Lawrence Colburn, którzy na podkładach śmigłowców uratowali wiele cywilów. Mike Boehm, amerykański weteran, który brał udział w ustanowienia miejsca pamięci powiedział:
„Nie możemy zapomnieć o przeszłości, ale nie możemy też żyć gniewem i nienawiścią. W tym miejscu stworzyliśmy zielony park, kołyszący się, żywy pomnik pokoju„.

Głos zabrała również Phan Thi Nhanh, jedna z ocalonych z masakry, miała wówczas 14-lat:
„Nie mówimy, że zapominamy, staramy się nie myśleć o przeszłości, ale w naszych sercach zachowujemy pamięć o tym miejscu”.

W dniu 19 sierpnia 2009 r. porucznik Calley wygłosił publiczne przeprosiny za dokonanie masakry.