Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Mongolia. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Mongolia. Pokaż wszystkie posty

15 lis 2026

Kumys



Kumys – sfermentowane mleko klaczy – był napojem, symbolem bogactwa i siły Mongołów. Co sprawiło, że stał się sercem ich imperium?

Przed wiekami, jeżeli spragnieni zawitalibyście latem do obozu Mongołów, prawdopodobieństwo, że zostaniecie poczęstowani kumysem, a nie wodą, było o wiele większe. Tak… kto miał wtedy wiele klaczy, ten był prawdziwie bogaty. Bo bez klaczy nie ma mleka. Sfermentowanego mleka.

Obieg klaczy i mleczny podatek
Zanim przejdziemy do degustacji samego kumysu, warto zatrzymać się przez chwilę przy mongolskiej polityce wewnętrznej dotyczącej gospodarowania klaczami. Kumys to bowiem sfermentowane, pochodzące od nich mleko. W tym zatem kontekście warto prześledzić coś, co moglibyśmy określić jako obieg klaczy — taki swoisty mleczny system redystrybucji dóbr.

Mongołowie byli zobowiązani do zapłaty podatku mlecznego na rzecz chana. Na przykład Wilhelm z Rubruk, flamandzki misjonarz i podróżnik, zostawił nam informację, że chociażby Batu-chan otrzymywał od 30 ludzi (zamieszkujących w odległości jednego dnia od obozu) mleko od 100 klaczy. Sama ta ilość daje aż 3000 „porcji”.

Specyficzną zaś formą organizacji mongolskiej gospodarki był system wypożyczania klaczy. Niżsi rangą hodowcy musieli pożyczać swoje klacze mongolskim wodzom. Z kolei ci wypożyczali swoje samemu chanowi. A taka pożyczka „opiewała” na rok lub nawet dłużej. Klacze zaś, jak i inne zwierzęta należące do elit, były oznaczone w specjalny sposób — nosiły znaki rodowe zwane tamga. Stanowiły one zabezpieczenie. Jeżeli ktoś odważył się ukraść tak oznakowane zwierzę, marny był jego los — taki nikczemny czyn karano śmiercią.


Wróćmy jednak do obiegu klaczy. Nadmierne ich skupienie na jednym obszarze z pewnością skutkowałoby nadmiernym wyeksploatowaniem pastwisk. Trzeba było je zatem rozproszyć. I tutaj zaczynał się ruch klaczy w drugą stronę, co czynili przede wszystkim bogaci hodowcy. Otóż rozpraszali je, przekazując pod opiekę biedniejszym, którzy dołączali je do swoich znacznie mniejszych stad. Tacy ubożsi pasterze mieli obowiązek dojenia klaczy, a część uzyskanej produkcji po prostu przekazywali wertykalnie „do góry”. Dzięki temu łatwiej im było związać koniec z końcem. Chanowie zaś rozdawali otrzymane mleko m.in. w trakcie świąt kumysu, o których będzie później mowa. W jednym sezonie od jednej klaczy można było uzyskać aż 1500 litrów mleka!

Na wakacjach politykujemy i… kumys pijemy
Kumys znany był także jako ajrag. Jak pisze Marie Favereau: „Przygotowanie tego napoju wymagało doświadczenia, umiejętności i cierpliwości, ponieważ wiązało się z wielogodzinnym mieszaniem lub ubijaniem surowego mleka klaczy. Zadanie to, ze względu na jego symboliczne znaczenie, mogli wykonywać wyłącznie mężczyźni”. Był on przez Mongołów — i wciąż jest — niezwykle wysoko ceniony. Na tyle, że celebrowano go nawet specjalnymi świętami. Na produkcję tego napoju przeznaczano zdecydowaną większość uzyskanego mleka.

W okresie dojenia dla źrebiąt przekazywano połowę mleka, natomiast reszta w zdecydowanej większości szła na produkcję kumysu. Sam okres udoju, a także źrebienia, był w mongolskim roku szczególnie ważny. To wtedy bowiem tuczono konie i wielbłądy. I od maja aż do września stada miały wypoczywać. Natomiast karmiące klacze pozostawały na miejscu i nie wyruszały w podróż wraz z ordą chana. Zresztą i część samych Mongołów przeznaczała ten czas na wypoczynek, ale i na spotkania polityczne.

Inwestycja w mleko ze zmiennym oprocentowaniem
Zawartość alkoholu w kumysie wahała się od 1 do 2,5%, aczkolwiek wartość tę można było jeszcze podnieść — wystarczyło fermentować go nieco dłużej. Był na tyle popularnym napojem, że latem pito go chętniej od wody, w której, nawiasem mówiąc, mogło roić się od zanieczyszczeń. Stanowił zresztą sam w sobie dość istotny składnik mongolskiej diety. Natomiast zimą wielbiciele kumysu musieli obejść się smakiem. Warto tutaj również jako ciekawostkę dodać, że dorosły człowiek jest w stanie strawić około 10 litrów kumysu dziennie.

Kumys był i pozostał napojem mongolskich stepów
Istniały również pewne jego specjalne wersje. Dobrym przykładem jest tutaj kara kumys, czyli czarny kumys. Zawierał on większą ilość alkoholu — możliwe, że był to nawet swego rodzaju destylat. Nie każdy jednak mógł go skosztować. Tutaj trzeba było być chanem lub przynajmniej należeć do elit mongolskiego społeczeństwa. Receptura kara kumysu była zaś na tyle tajna, że do dzisiaj nie wiemy, z jakich dokładnie powstawał składników!

Mongołowie nie wylewali kumysu za kołnierz
Kiedy chan świętował w trakcie święta kumysu, tego napitku po prostu nie mogło zabraknąć — goście oczekiwali nieograniczonych jego ilości, w tym również czarnej wersji. A Mongołowie umieli świętować! Kronikarz Wilhelm z Rubruk wspominał o tym, iż w roku 1254, kiedy trwała feta zorganizowana przez chana Möngke, doliczył się aż 90 koni, które przywiozły 500 wozów wyładowanych mlekiem! A zaledwie pięć dni później liczby te się powtórzyły. W trakcie święta kumysu bowiem hodowcy masowo przybywali, by złożyć chanowi daninę.

Nawiasem mówiąc, właśnie w połowie XIII wieku znacznie zwiększyła się liczebność stad, a zatem i produkcja mleka. Kumysem raczono się, chociażby podczas zjazdów mongolskich rad, wielkich zgromadzeń zwanych kurułtajami. Często towarzyszyły im zabawy przy muzyce oraz imprezy towarzyszące w postaci wyścigów czy zawodów zapaśniczych. Zresztą kalendarz mongolski urządzano tak, by zarówno kurułtaje, jak i intronizacje przypadały właśnie w czasie święta kumysu. Sam napój wykorzystywany był również podczas różnego rodzaju rytuałów, którymi parali się mongolscy szamani.


Sfermentowane mleko = samo zdrowie!
Oprócz właściwości smakowych i „wyskokowych” nie można nie wspomnieć o tym, że kumys ma również liczne właściwości prozdrowotne, które wymienia Marie Favereau. Otóż napój ten zrobiony z mleka z czerwcowego udoju, „jest szczególnie bogaty w witaminę E, niacynę i kwas dehydroaskorbinowy (utlenioną postać witaminy C) […] Świeży kumys wzmacnia układ odpornościowy, działa profilaktycznie i wspomaga leczenie duru brzusznego, czerwonki oraz innych chorób, które występowały powszechnie w czasach ekspansji Mongołów. Ma również właściwości przeciwdrobnoustrojowe i do dziś stosuje się go do walki z zakażeniami bakteryjnymi”.

Wszystko to zaś było szczególnie istotne dla społeczeństwa mongolskiego ze względu na jego opartą głównie na mięsie dietę, która mogła przyczyniać się do zwiększonego poziomu kwasu moczowego w organizmie, a co za tym idzie — do występowania takich chorób, jak chociażby podagra. Wykorzystywano go również w leczeniu kamicy nerkowej. We wspomnianym wieku XIII, kiedy państwo mongolskie przeżywało swoisty mleczny boom gospodarczy, ponoć nie tylko rodziło się więcej dzieci, ale także były one zdrowsze. Nic zatem dziwnego, że Mongołom udało się zawojować tak dużą część ówczesnego świata!

25 maj 2026

wydmy Khongor



Khongoryn Els (Хонгорын элс), zwany także Duut Mankhan, natomiast miejscowi nazywają je „Śpiewającymi Piaskami”. Leży w Parku Narodowym Gobi Gurvansaikhan w Mongolii. Wydmy rozciągają się na powierzchni ponad 965 kilometrów kwadratowych (373 mil kwadratowych). 

Wydmy rozciągające się aż do podnóża pasma wysokich gór Ałtaj leżą około 180 kilometrów (110 mil) od Dalanzadgad. Znajduje się ono w odległości 130 kilometrów (81 mil) wzdłuż pustynnych szlaków do Bogd w Övörkhangai na północy i 215 kilometrów (134 mil) do Bayanlig na północnym zachodzie w Bayankhongor. Podróż przez pustynię odbywa się vanami. W okolicy można też udać się na przejażdżkę wielbłądem. Na wydmy musicie jednak wdrapać się o własnych siłach.

Sama Mongolia ma trzy rodzaje pustyń, a niektóre z nich mają wystarczająco dużo trawy, aby wypasać bydło, ale Khongoryn Els, na skrajnym południu pustyni Gobi, ma ogromne pasmo wydm - 6-12 kilometrów (3,7-7,5 mili) szerokości, 100 kilometrów (62 mile) długości (wzmiankowane jest również 180 kilometrów (110 mil) i wznoszących się na wysokość 80 metrów (260 stóp) (maksymalna wysokość do wierzchołka może wynosić 300 metrów (980 stóp)). Są podobne do wydm w Egipcie.
Ze szczytu wydm można podziwiać spektakularny zachód słońca. Wspinaczka jest jednak wyczerpująca i zajmuje prawie godzinę. Piaski mają atrakcyjne krzywizny, które kończą się ostrą krawędzią, tworząc na piasku wzory przypominające fale. Ciągle zmieniają kształt z powodu wiatru i odbijają żółto-białe kolory, gdy intensywność światła zmienia się w ciągu dnia. 


Gdy piasek jest przemieszczany przez wiatr lub jest w trakcie zapadania się z powodu małych lawin, powstaje silny dźwięk, który nadał mu nazwę „Śpiewające Piaski”. Francuski zespół wyjaśnił to zjawisko jako spowodowane cienką warstwą łupka na ziarnach piasku, co powoduje, że piasek wydaje rezonansowy dźwięk. Dźwięk ten przypisuje się również upałowi, warunkom pogodowym na pustyni i efektowi lawinowemu spowodowanemu harmonijnym ruchem cząstek piasku. Dźwięk ten porównuje się również do dźwięku wydawanego przez samolot podczas startu i lądowania. Jego długość i szerokość są różne. Największa z tych wydm znajduje się w północno-zachodnim krańcu pasma. 

Północną granicę wydm wyznacza niewielka rzeka Khonggoryn Gol, na której odnotowuje się zielone pastwiska. Rzeka bierze swój początek w podziemnych ciekach z gór tworzących jej dolinę. Odnotowano wypas wielbłądów i koni koczowniczej ludności tego obszaru. Wśród odnotowanych dzikich zwierząt znajdują się sokół rarog, pustynnik pallas, wróbel saksaul, lis korsacki lub rudy.

21 maj 2026

Klasztor Ongiin Khiidd



Niegdyś żywe centrum buddyzmu, dziś smutne świadectwo brutalnych działań komunistów. Klasztor Ongiin Khiidd składał się niegdyś z 28 buddyjskich świątyń i 4 uniwersytetów. Dwie główne świątynie, znajdujące się po obu stronach rzeki, zostały zbudowane na przełomie XVIII i XIX w. Oba klasztorY, które stoją naprzeciw siebie po drugiej stronie rzeki Ongi w dystrykcie Saikhan-Ovoo w prowincji Dundgovi, w południowo-środkowej Mongolii. 

Klasztor Barlim położony jest na północnym brzegu rzeki, natomiast klasztor Khutagt na południowym brzegu. Starszy zespół południowy składał się z różnych budynków administracyjnych oraz 11 świątyń. Zespół północny, zbudowany w XVIII wieku, składał się z 17 świątyń - wśród nich jednej z największych świątyń w całej Mongolii. Na terenie znajdowały się także 4 uniwersytety buddyjskie. Założony w 1660 roku, był jednym z największych klasztorów w Mongolii i w szczytowym okresie liczył ponad 1000 mnichów. Ruiny położone są około 18 km na południe od miasta Saikhan Ovoo.


Obydwa kompleksy klasztoru Ongi zostały całkowicie zniszczone w 1939 roku podczas czystek antyreligijnych przeprowadzonych pod przewodnictwem Khorloogiina Choibalsana, przywódcy Komunistycznej Partii Mongolii. Zginęło ponad 200 mnichów, a wielu ocalałych mnichów zostało uwięzionych lub przymusowo zlaicyzowanych i wcielonych do armii kontrolowanej przez komunistów
a całe centrum zostało zrównane z ziemią. W ten sposób ruiny stały się ważnym historycznym miejscem na mapie Pustyni Gobi.

Na rzece i okolicznych wzgórzach można zobaczyć dużą liczbę ruin, w tym wysoką stupę. W latach 90. postanowiono odbudować klasztor. Pierwsza świątynia została otwarta w 2004 roku a kilku mnichów powróciło do wioski.

Przed nim znajduje się małe muzeum w ger. Jedna ze stup również została właśnie zrekonstruowana. Znajduje się na nim tablica pamiątkowa wskazująca nazwiska mnichów poległych w 1939 roku.

Dziś w Ongiin na nowo rozbrzmiewają poranne modlitwy.

8 maj 2026

Park Narodowy Altai Tavan Bogd



Altai Tavan Bogd rozciąga się na południe od masywu górskiego Tavan Bogd leżącego na granicy Mongolii, Chin, Rosji. Tu spotykają się trzy państwa. Prócz umownej linii granicznej, dzielą się też okolicznymi szczytami. Dlatego północ parku to górski, niespokojny teren. Dominują tu szczyty sięgające daleko poza granicę choroby wysokościowej. Największy z nich – Khuiten Uul (tzw. Zimny Szczyt) ma 4356 m n.p.m. jest zarazem najwyższym szczytem Mongolii. Tak jak my ze Słowakami dzielimy się Rysami, tak Mongołowie muszą przełknąć geograficzny podział góry między Mongolię i Chiny. Aby dojrzeć Zimny Szczyt między innymi wierzchołkami trzeba wdrapać się na punkt widokowy znajdujący się na poziomie ponad 3000 m n.p.m. Widać stąd również ukochany przez górołazów Malchin Peak sięgający 4050 m n.p.m. (ten z kolei Mongolia po równo dzieli z Rosją) oraz spływające między górami imponujące lodowce – Alexander i Potanin. W całym parku jest ich 35.


Południe Altai Tavan Bogd funduje krajobrazy nieco bardziej znajome z pozostałych regionów Mongolii. Tyle, że duże opady śniegu w północnej, wysokiej części parku oraz jego sezonowe topnienie zapewniają pozostałej części najcenniejszy surowiec – życiodajną wodę. I choć dominują tu trawiaste stepy, a przestrzeń bardziej się otwiera na wszelkie warunki atmosferyczne, to jest tutaj znacznie więcej życia niż w pozostałych częściach kraju. Drzewa w jesiennych barwach porastają zbocza gór, już nie tak wysokich jak na północy, ale nadal przyprószonych śniegiem. Przez zielone polany przepływają wzburzone rzeki. Przestrzeń u podnóża pasma górskiego rozdzierają dwa bliźniacze, turkusowe jeziora – Khoton Nuur oraz Khurgan Nuur. Płynie w nich lodowata polodowcowa woda.


W przeciwieństwie do północy, warunki są tutaj bardziej sprzyjające do hodowli zwierząt (nadal jest jednak za zimno, aby myśleć o uprawie warzyw), dlatego nielicznym rodzinom nomadów pozwolono na koczowniczy tryb życia w obrębie parku narodowego.

Północ pozostaje niezamieszkała. Zwierzęta bezczelnie panoszą się po bezludnym terenie. Podobno grasują nawet pantery śnieżne. To bogactwo zwierząt jest głównym wabikiem dla zimujących w parku myśliwych polujących przy wykorzystaniu oswojonych orłów. 


Dojazd
Park Narodowy Altai Tavan Bogd znajduje się w zachodniej prowincji Mongolii Bayan – Ulgii. Można się do niego dostać ze stolicy regionu – miejscowości Olgij (Ulgii). Nie znaczy to wcale, że chińskim zwyczajem do parku dojeżdża szybka kolejka albo odjeżdżają synchronizowane z odlotami autobusy. Z Olgij do granicy parku jest jeszcze prawie 200 km a trasa przebiega typowym dla Mongolii offroadem. Dojazd do Altai Tavan Bogd w rzeczywistości zajmuje cały dzień i wymaga wynajęcia auta z napędem na cztery koła. Jeśli planujecie kilkudniowy trekking w parku doliczcie dwa dni na transport.

Lonely Planet donosi, że koszt dojazdu do parku narodowego z Olgij wynajętym vanem 4×4 z kierowcą i pełnym bakiem może kosztować ok 150$ w jedną stronę. Na turystycznych forach mówi się raczej o takiej kwocie w obie strony. Niezależnie, transport to niewątpliwie główny składnik ceny wycieczki

Budynki widma: Zafar Mahal


Zafar Mahal to ostatnia monumentalna budowla zbudowana przez Mogołów w ostatnich latach ich imperium. Służył jako pałac letni i został nazwany na cześć ostatniego władcy dynastii, Bahadura Shaha Zafara II.

Składa się z dwóch elementów: głównej konstrukcji zbudowanej w XVIII wieku przez cesarza Akbara Szacha II oraz głównej bramy wjazdowej, zwanej Bramą Hathi, która została zrekonstruowana przez Zafara w XIX wieku. Położony w wiosce w południowym Delhi pałac jest dość oddalony od lokalnej społeczności, ale można do niego łatwo dotrzeć z Dargi Qutbuddin Bakhtiar Kaki, jednego z najsłynniejszych zabytków wioski Mehrauli.

We wsi znajdują się groby w oddzielnej marmurowej zagrodzie wykonanej przez Jahandara Shaha dla jego ojca Badahura Shaha I. Pochowano tam kilku szachów, zwłaszcza drugiego szacha, Shaha Alama II, znanego z oślepienia przez Ghulama Qadira.

Był przywódcą Rohilli i pierwszym marionetkowym władcą pod rządami Marathów, a później Brytyjczyków. W pałacu pochowano także jego syna Akbara Szacha II, a także syna ostatniego cesarza Bahadura Szacha Zafara, Mirzy Fakruddina. Największym życzeniem Zafara było pochowanie go wśród przodków, ale został deportowany do Rangunu przez Brytyjczyków w 1857 roku po pierwszej wojnie o niepodległość Indii i tam zmarł bez żadnego upamiętnienia.


Cesarz zmarł w 1862 roku i został pośpiesznie pochowany w nocy w obecności kilku członków rodziny i pod nadzorem brytyjskiego oficera. Do XX wieku grób był nieoznakowany, dziś jednak w tym miejscu wzniesiono tablicę jego imienia. Grób Zafara stał się świątynią zarówno dla mieszkańców, jak i mieszkańców Indii i Pakistanu, którzy czczą go jako Pira (świętego) i przybywają, aby złożyć hołd.

Pałac był trzykondygnacyjną budowlą zbudowaną z czerwonego piaskowca ozdobionego marmurem. Wielki otwór bramy nazywa się Bramą Hathi i został ukształtowany tak, aby umożliwić przejście ozdobionym słoniom. Obiekt dysponuje pięknie urządzonym balkonem, z którego członkowie rodziny królewskiej mogli nadzorować wydarzenia i procesje.


Górny balkon jest podzielony na zdobione marmurem komnaty, a łuki są najlepszymi przykładami architektury radżastańskiej. Na centralnym łuku znajduje się napis, który przypisuje budowę bramy. Po obu stronach łuku znajdują się również dwa ozdobne medaliony w postaci gigantycznych lotosów. Komory wykonano w typowym stylu indyjskim, ale dekoracje zewnętrzne z XIX wieku integrowały kilka stylów europejskich.

Jednym z tych europejskich dodatków jest kominek, który można zobaczyć na wewnętrznej ścianie. W pobliżu pałacu znajduje się Moti Masjid, który ma dwa wyjścia: jedno na południe i drugie na północ. Bahadur Shah zbudował meczet jako prywatne miejsce dla rodziny królewskiej. Jest to unikalna konstrukcja wykonana z białego marmuru.


Poza bramą cały pałac jest opuszczony i zrujnowany. Dach zawalił się prawie całkowicie, odrestaurowano jedynie niewielką część, wspartą drewnianymi deskami. Do dziś wykonano jedynie szkice dotyczące odbudowy zrujnowanego budynku, ale nic nie zostało poważnie podjęte.

W 1920 roku został uznany za zabytek chroniony na mocy ustawy o ochronie zabytków starożytnych i wpisany na listę obszarów chronionych Indyjskiego Narodowego Funduszu Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego. W planach jest przekształcenie części budynku w Muzeum Mogołów, które przyciągnie zwiedzających. Muzeum uważane jest za hołd złożony cesarzowi Zafarowi, który był znany bardziej ze swoich umiejętności poetyckich niż z osiągnięć administracyjnych.

4 maj 2026

kanion Yolyn An - Dolina Lodu


Droga przez malowniczą dolinę prowadzi do kanionu Yolyn An. Yolyn Am to głębokie i wąskie wąwozy przecinające Góry Gurvan Saikhan z pionowymi ścianami skalnymi, które wznoszą się setki metrów z obu stron. Kanion został wyrytowany przez erozję wodną przez miliony lat, gdy rzeka powoli przecinała skałę. Przez wieki służył jako trasę przejścia dla grup nomadycznych i kupców przemieszczających się między różnymi regionami Mongolii.

Kanion nazywany jest Doliną Lodu (Ice Valley), ze względu na lód utrzymujący się w cieniu jego zboczy nawet do lipca. Trekking dnem kanionu nie jest trudny, wymaga jednak skakania po kamieniach i ciągłego przekraczania strumienia płynącego jego dnem. Ze względu na brak słońca, przygotujcie się na wędrówkę w przenikliwym zimnie.

Kanion ma kilka kilometrów długości (wg naszego przewodnika 6 km), a lód widoczny jest się po pierwszych 2-3 km (we wrześniu nie było jednak po nim śladu). Krajobraz nie zmienia się znacząco, więc większość turystów po kilku kilometrach zawraca.

Nazwa pochodzi od sępów lammergeiera, które gnieżdżą się w ścianach skalnych, a w pogodne dni możesz zobaczyć te wielkie ptaki szybujące nad kanionem. To połączenie między miejscem a lokalną fauną kształtuje sposób, w jaki lokalni przewodnicy opisują to miejsce.