Cholon

Cholon to historyczna dzielnica chińska na zachód od dawnego Sajgonu w Ho Chi Minh w Wietnamie. 

Dzielnica położona jest około pięciu kilometrów na zachód od centrum kolonialnego Sajgonu. Pierwotnie zasiedlona pod koniec XVII wieku przez etnicznych chińskich osadników, lud Hoa (華人), była znana pod kantońską nazwą Tai-Ngon (堤岸), dosłownie „Nabrzeże”, ale jest też mniej więcej homofoniczna z „Sajgon”. 

Później Wietnamczycy nazwali ją Cholon („Duży Targ”) na cześć poprzednika współczesnego targu Binh Tay. Lud Hoa stanowił kiedyś większość w Cholon, ale wielu uciekło przed prześladowaniami po upadku/wyzwoleniu Sajgonu w 1975 roku, a następnie podczas wojny chińsko-wietnamskiej. Obecnie populacja Hoa stanowi zaledwie około 5% populacji Ho Chi Minh City (mniej niż połowę populacji Chińczyków mieszkających w Toronto), ale ich ślad na ulicach Cholon jest wyraźnie widoczny, szczególnie w postaci licznych, charakterystycznych świątyń i siedzib cechowych tej dzielnicy.

Cholon został pierwotnie zasiedlony przez etnicznych Chińczyków uciekających przed upadkiem dynastii Ming, wietnamskim podbojem delty Mekongu. Lud ten stał się znany jako Minh Hương (początkowo明香, a później明鄉).

Guildhalle i podobne organizacje są powszechne w całej chińskiej diasporze. W Ameryce Północnej często nazywano je stowarzyszeniami dobroczynnymi. W dużej części Azji Południowo-Wschodniej termin kongsi (公司), dosłownie „spółka”, wydaje się być bardziej powszechny. Nie jestem zbyt dobrze zaznajomiona z tymi organizacjami, ponieważ nie pojawiają się one często w moich badaniach nad historią Tajwanu, prawdopodobnie dlatego, że Hanowie stali się większością wkrótce po zasiedleniu kraju. Wcześniej pisałem o chińskim stowarzyszeniu założonym w Taitung w okresie kolonialnym Japonii, ale to nietypowy przypadek. Japońska kolonizacja wchłonęła wiele tożsamości regionalnych pod uogólnioną większość Hoklo, szczególnie w przypadku tajwańskiego Teochew.

[Przypis]

Każda świątynia ma oficjalną nazwę w języku chińskim – ale to, co uważamy za „chiński”, to w rzeczywistości setki języków, z których większość nie ma standardowego systemu romanizacji. Wszystkie te świątynie mają również wietnamskie nazwy, ale niektóre z nich tłumaczą nazwę ratusza, a inne reprezentują główne bóstwo czczone w świątyni. Powszechnie używane nazwy angielskie zazwyczaj pochodzą z wietnamskiego, więc wszelkie błędy lub nieścisłości się mnożą. Używałam nieco luźnych nazw poszczególnych ratuszy, ale alternatywą jest nazywanie prawie wszystkiego „Pagodą Hoi Quan”, co nie jest idealne.

Oficjalnie jest to ratusz o nazwie穗城會館; pierwszy znak to tradycyjny skrót nazwy Guangzhou, po którym następuje znak oznaczający „miasto”

Chińskie świątynie i ratusze Cholon

Cholon został zasiedlony przez Chińczyków mniej więcej w tym samym czasie co Tajwan, aczkolwiek z inną mieszanką grup migrantów. Podczas gdy Tajwan został zasiedlony głównie przez lud Hoklo (Fujian) i znaczną mniejszość Hakka, Cholon przyciągnął znacznie więcej ludności kantońskiej i Teochew. Podobnie jak w przypadku wielu Chińczyków za granicą, grupy migrantów z Cholon organizowały się według pochodzenia geograficznego i wspólnego języka, zakładając domy cechowe (Huìguǎn會館), aby służyć potrzebom swoich społeczności. Te domy cechowe łączyły funkcje komercyjne, społeczne i duchowe, działając jako stowarzyszenia biznesowe, organizacje filantropijne, miejsca spotkań i sale modlitewne. Prawie każda świątynia opisana w tym poście powstała jako siedziba cechu, zbudowana z myślą o migrantach z określonych regionów Chin. Same świątynie łączą taoizm, buddyzm i chińską religię ludową i nie przejmują się zbytnio granicami. 

Świątynia Thien Hau

Założona w 1760 roku przez kantońskich imigrantów z Kantonu, Świątynia Thien Hau (Chùa Bà Thiên Hậu; chiń.穗城會館天后廟) jest bez wątpienia najsłynniejszą świątynią w Cholon i regularnie można zobaczyć ogromne grupy turystów przechodzących przez nią. Jak w przypadku wielu innych świątyń w okolicy, ta również czci Mazu (chin. mandaryński: Tiān Hòu天后), Boginię Morza i opiekunkę marynarzy i rybaków. Kult Mazu jest powszechny wśród przednowoczesnych diasporycznych społeczności chińskich — migranci modlili się o bezpieczne przejście przez zdradliwe wody i budowali świątynie na jej cześć po osiedleniu się za granicą.

Ratusz Tam Son

Po drugiej stronie ulicy od świątyni Thien Hau znajduje się ratusz Tam Son Guildhall (wiet. Hội Quán Tam Sơn; chiń.三山會館), zbudowany przez osadników z Fuzhou w prowincji Fujian, bardzo blisko miejsca urodzenia Mazu. Większość źródeł sugeruje, że świątynia została założona w 1839 roku, ale data ta wydaje się być niepewna. Mazu jest tu czczony, jak można się spodziewać, ale główna świątynia czci Mẹ Sanh lub Zhùshēng Niángniáng (註生娘娘), boginię płodności. Najbardziej zaintrygowało mnie nieznane przedstawienie Tǔdìgōnga (土地公), boga ziemi, oraz świątynia jego nieustającej towarzyszki, bóstwa tygrysa Hǔyé (虎爺). Niewielka kapliczka po przeciwnej stronie świątyni przedstawia Chì Tù Mǎ (赤兔馬), konia bojowego należącego do słynnego generała Guān Yǔ (關羽), oraz dwa idole przedstawiające Wuchanggui (無常鬼), dosłownie „Ducha Nietrwałości”, bóstwo podziemnego świata odpowiedzialne za wymierzanie boskiej sprawiedliwości. Charakterystyczne nakrycie głowy tej istoty zdobi fraza Yī Jiàn Fā Cái (一見發財), „Zostań od pierwszego wejrzenia” lub „Stań się bogaty po spotkaniu ze mną”, a błagający modlą się do tego boga o szczęście i dobrobyt.

Pagoda Quan Am

Pagoda Quan Am (Chùa Quan Âm; chiń.堤岸觀音廟) to kolejna słynna świątynia w Cholon, regularnie odwiedzana przez grupy turystyczne. Oficjalnie znana jako Hội Quán Ôn Lăng (溫陵會館), ta siedziba gildii ma historię sięgającą 1740 i wywodzi swoją nazwę od tradycyjnego określenia Quanzhou, historycznego portu w Fujianie. Ta konkretna świątynia ma znacznie bardziej buddyjski charakter niż pozostałe, a głównym obiektem kultu jest Guān Yīn, bodhisattwa, znana w języku angielskim jako Bogini Miłosierdzia . Podczas wędrówki moją uwagę przykuł również ołtarz z trzema postaciami Sān Bǎo Fó (三寶佛) otoczonymi przez Osiemnastu Arhatów (十八羅漢). Ta święta trójca niemal na pewno obejmuje Amitābhę (阿弥陀佛), ale pozostali są mi nieznani. W końcu zaintrygowało mnie odkrycie kolejnej małej kapliczki poświęconej Huye, Bogowi Tygrysowi, i czegoś, czego wcześniej nie widziałem: mitycznej chimery znanej jako Píxiū (貔貅), występującej w postaci męskiej i żeńskiej, którą odróżnia liczba rogów (jeden dla mężczyzny i dwa dla kobiety).

.

Ratusz Phuoc An

Ratusz Phuoc An (Hội Quán Phước An; chiński:福安會館) jest mniej tajemniczy niż inne; ta sala została zbudowana w 1902 roku, aby służyć społeczności imigrantów z Fu'an w północno-wschodnim Fujianie. Głównym bóstwem czczonym tutaj jest czerwonolicy generał Guan Yu, stąd chińska nazwa Świątynia Guān Dì (關帝廟), ale znajdziesz również wiele innych bóstw, w tym Sūn Wù Kōng (孫悟空), przedstawionego tutaj jako Tề Thiên Đại Thánh (齊天大聖), Król Małp z XVI-wiecznego chińskiego klasyka Podróż na Zachód. Byłem pod największym wrażeniem pięknych ceramicznych malowideł ściennych wewnątrz tej konkretnej świątyni; Ta forma sztuki, jiǎnnián (剪黏), dosłownie „wytnij i wklej”, jest częściej spotykana na zewnętrznych ścianach świątyń. Nawet tradycyjna trójnożna kadzielnica jest pokryta fragmentami porcelany! Kamienne lwy strażnicze na froncie również wydawały się dość niekonwencjonalne.

.

Ratusz Nghia An

Ratusz Nghia An (Hội Quán Nghĩa An lub Chùa Ông; chiń.義安會館) pochodzi z 1819 roku i został zbudowany przez mieszkańców Chaozhou (znanych również jako Teochew). Podobnie jak kilka innych ratuszy opisanych w tym artykule, ta również wywodzi swoją nazwę od bardzo starej nazwy Chaozhou, w tym przypadku sięgającej V wieku. Ta konkretna świątynia słynie z przepięknych drewnianych rzeźb. Podobnie jak poprzednia świątynia, ta jest poświęcona Guan Yu, bogu wojny, ale także handlu i przedsiębiorczości.

Ratusz Ha Chuong

Założony w 1809 roku ratusz Ha Chuong (Hội Quán Hà Chương; chiń.霞漳會館) wyglądem najbardziej przypomina południowe świątynie Fujianu, spotykane w większości Tajwanu. Formalna nazwa tego ratusza pochodzi od starożytnego określenia Zhangzhou w południowym Fujianie. Jest to również przede wszystkim świątynia Mazu, ale można tam zobaczyć wiele innych kapliczek, a także bóstwo, którego wcześniej nie zauważyłem, sędziego o ciemnej twarzy z półksiężycem na czole, Bāo Zhěnga (包拯), występującego tutaj jako Baogonga (包公). Pojawia się również Chénghuáng (城隍), bóg miasta, a także Tàisuì (太歲), personifikacja chińskiej astrologii.

Ratusz Quynh Phu

Ratusz Quynh Phu (Hội Quán Quỳnh Phủ lub Chùa Bà Hải Nam; chiń.瓊府會館lub海南天后廟) został założony około 1824 roku, aby zaspokoić potrzeby imigrantów z Hajnanu, wyspy na dalekim południu Chin, niedaleko Wietnamu. Formalna nazwa ratusza pochodzi od archaicznej nazwy Hajnanu. Podobnie jak kilka innych, ta świątynia również czci Mazu, ale nie przypomina innych. Kolorystyka jest znacznie jaśniejsza i bardziej żywa, a drewniane rzeźby bardziej osobiste.

Ratusz Le Chau

Ratusz Le Chau (Hội Quán Lệ Châu; chiń.麗朱會館) został założony w 1896 roku ku czci mistrzów złotnictwa, jubilerów i złotników, którzy wprowadzili ten lukratywny zawód do południowego Wietnamu. Ponieważ ratusz został zbudowany przez i dla rzemieślników, a nie przez społeczność imigrantów, nazwa nawiązuje do samego rzemiosła, oznaczając coś w rodzaju „piękny klejnot”. Wnętrze ołtarzy również różni się od pozostałych, ponieważ znajdują się na nich jedynie tablice z napisami wykonanymi złotą kaligrafią.

Pagoda Ong Bon

W końcu docieramy do tego, co popularnie znane jest jako Pagoda Ong Bon (Chùa Ông Bổn), wyróżniająca się na tle innych z kilku powodów. Jest to najstarsza świątynia na liście, datowana na 1730 r., a także jedyna zbudowana, aby służyć dwóm społecznościom migrantów — z Quanzhou i Zhangzhou. Wyjaśnia to formalną nazwę znajdującego się poniżej ratusza, Miếu Nhị Phủ (二府會館), co tłumaczy się jako „Ratusz Dwóch Prefektur”. Tutaj czczony jest Tudigong, Bóg Ziemi, znany Wietnamczykom jako Ong Bon. Źródła w języku angielskim odnoszą się do Ong Bon jako do boga „bogactwa i szczęścia”, ale na Tajwanie zwykle myślimy o Bogu Ziemi jako o bóstwie opiekuńczym, odpędzającym zło i zapewniającym zdrowie i dobrobyt miejscowej ludności z pomocą Huye, jego boskiego tygrysiego rumaka.

[Pozostałe przypisy]

- Na Tajwanie bóstwo to prawie zawsze przedstawia dwóch bogów: Qī Yé (七爺), „Siódmy Pan”, i Bā Yé (八爺), „Ósmy Pan”, jeden wysoki i biały, a drugi niski i czarny.

- Większość źródeł anglojęzycznych podaje, że świątynia została założona w „XIX wieku”. W tym przypadku opieram się na dacie podanej w artykule w Wikipedii w języku wietnamskim. W chińskiej tradycji religijnej świątynia to organizacja, a nie konstrukcja, dlatego interesuje nas głównie data założenia samego ratusza, a nie data budowy świątyni. Jest bardzo prawdopodobne, że każda świątynia opisana w tym wpisie została odnowiona w ciągu ostatnich kilku dekad – a te renowacje mogą

- Jeśli uważnie się przyjrzysz, prawdopodobnie zauważysz, że Quan Am to po wietnamsku Guanyin. Przedstawiona jest tu w chińskim stylu ludowym ze specjalną butelką (淨瓶) w lewej ręce, rzekomo zawierającą eliksir życia lub wodę święconą

- Dokładnym tłumaczeniem chińskiej nazwy byłoby Hội Quán Nhị Phủ; „Mieu” w nazwie oznacza „świątynia”, a nie ratusz i jest wynikiem nieco zniekształconego tłumaczenia nazwy府廟.

- Dwa kolejne tropy dotyczące świątyń nieujętych w tym poście: Nghia Nhuan Guildhall (Hội Quán Nghĩa Nhuận; chiński:義潤會館) założony w 1872 roku; i Świątynia Minh Huong (Đình Minh Hương Gia Thạnh; chińska:明鄉嘉盛會館), założona przez lojalistów dynastii Ming w 1797 r. i otwarta dla zwiedzających dopiero przed południem.